Buổi đầu tiên, nên dành mười lăm đến hai mươi phút dẫn người giúp việc đi một vòng nhà theo đúng thứ tự họ sẽ làm: chỉ chỗ để dụng cụ và đồ dùng dọn dẹp, chỗ bỏ rác, những món cần nhẹ tay, những phòng hay tủ không được mở, việc nào ưu tiên nếu hết giờ, và chỗ người làm được uống nước, đi vệ sinh, để đồ cá nhân.
Khoảng thời gian ngắn ấy tiết kiệm rất nhiều cho những buổi sau. Người làm không phải đoán, không phải hỏi giữa chừng, và nhà thuê không phải về nhà rồi phát hiện đồ bị để sai chỗ. Phần dưới đây là trình tự gợi ý, cùng những điều nên nói và những điều nên tránh trong buổi đầu.
Vì sao buổi đầu quyết định nhiều buổi sau
Với người làm theo giờ, mỗi nhà là một thế giới riêng: chỗ để chổi, cách phân loại rác, thói quen gấp quần áo, loại khăn nào lau bàn ăn, loại nào lau nhà tắm. Nhà thuê đã quen đến mức không nghĩ đó là chuyện cần nói, nhưng với người mới, mỗi chi tiết là một câu hỏi.
Nếu buổi đầu không ai chỉ, người làm sẽ làm theo thói quen ở nhà khác. Đôi khi trùng với ý nhà mình, đôi khi không. Đến khi nhà thuê phát hiện khăn lau nhà tắm được dùng lau bàn ăn, mối quan hệ đã có một vết gợn mà lẽ ra chỉ cần một câu dặn là tránh được.
Buổi đầu cũng là lúc người làm hình thành ấn tượng về nhà thuê. Một nhà chỉ dẫn rõ ràng, nhẹ nhàng cho thấy họ tôn trọng người làm và biết mình muốn gì. Một nhà vội vàng nói vài câu rồi đi, hoặc ngược lại đứng sau lưng theo dõi từng động tác, đều khiến người làm khó chịu ngay từ đầu.
Trình tự một vòng nhà gợi ý
Đi theo thứ tự người làm sẽ làm việc, thay vì theo thứ tự phòng. Như vậy họ nhớ lâu hơn.
- Cửa ra vào: chỗ để dép, chỗ để túi đồ cá nhân, cách khoá cửa khi người làm ra về.
- Góc dụng cụ: chổi, cây lau, xô, khăn, nước lau sàn, nước rửa chén; khăn nào dùng cho khu nào.
- Bếp: chỗ để bát đĩa sau khi rửa, đồ nào không cho vào máy rửa hay không ngâm nước, cách phân loại rác của nhà và của toà nhà.
- Phòng khách, phòng ăn: đồ dễ vỡ, đồ trang trí không nên dời chỗ, cách xếp gối ghế.
- Phòng ngủ: phòng nào được dọn, phòng nào không; có thay ga không, ga sạch để ở đâu.
- Nhà tắm: khăn riêng, đồ dùng riêng, chỗ để đồ đã dùng hết cần thay.
- Khu giặt phơi: máy giặt dùng chế độ nào, đồ nào giặt tay, phơi ở đâu, gấp xong để chỗ nào.
- Ban công, sân thượng: cây nào tưới, cây nào không; chỗ không được trèo ra.
Đi xong một vòng, quay lại bếp hoặc phòng khách, hỏi người làm có điểm nào cần hỏi lại không. Câu hỏi của họ thường cho thấy chỗ nào nhà mình chỉ chưa rõ.
Chỗ cấm: nói rõ, không giải thích dài
Phòng hoặc tủ không được mở. Phòng làm việc có giấy tờ, tủ đựng đồ quý, ngăn kéo riêng. Chỉ cần nói "phòng này nhà mình tự dọn, chị không cần vào" là đủ, không cần lý do.
Đồ không được dời chỗ. Bàn thờ gia tiên, bộ sưu tập, góc làm việc của ai đó trong nhà. Nói rõ chỉ lau quanh hay không đụng vào.
Thiết bị không được tự vận hành. Máy lọc không khí đang hẹn giờ, bình nóng lạnh, tủ điện, van gas. Nói rõ không cần đụng, và nếu thấy bất thường như mùi gas, tia lửa, nước rò thì báo ngay, không tự xử lý.
Khu vực nguy hiểm. Ban công không có lan can cao, mái tôn, cầu thang tạm. Nói rõ không ra đó dù có rác hay lá rụng.
Nói chỗ cấm như một quy ước của nhà, không như sự nghi ngờ. Cùng một nội dung, câu "phòng này cả nhà không ai dọn hộ, để anh tự lo" nghe khác hẳn câu "chị đừng vào phòng này". Người làm hiểu rằng đó là nếp nhà, áp cho mọi người, không phải vì mình bị nghi.
Việc ưu tiên: nếu chỉ kịp một nửa thì làm gì
Đặt thứ tự rõ ràng. Nói một câu như "nếu không kịp thì ưu tiên bếp và nhà tắm, phòng ngủ để buổi sau cũng được". Người làm sẽ biết sắp xếp khi việc nhiều hơn giờ.
Việc phải làm mỗi buổi và việc xoay vòng. Có việc buổi nào cũng làm như đổ rác, lau sàn khu chung; có việc chỉ cần tuần một lần như lau tủ lạnh, thay ga. Chia hai nhóm giúp người làm không bỏ sót và không làm thừa.
Việc phát sinh trong tuần. Nếu nhà có việc riêng cần ưu tiên buổi đó, như khách đến chiều nay, nhắn trước buổi làm thay vì nói lúc người làm đã bắt đầu.
Mức "sạch" của nhà mình. Có nhà muốn lau từng khe, có nhà chỉ cần gọn và sàn sạch. Nói rõ mức mong muốn để người làm không làm quá kỹ chỗ không cần mà thiếu chỗ cần.
Chỗ cho người làm: nước uống, nhà vệ sinh, đồ cá nhân
Người làm theo giờ ở trong nhà vài tiếng, làm việc chân tay liên tục. Chỉ rõ chỗ lấy nước uống, cốc nào dùng được, nhà vệ sinh nào được dùng, chỗ để túi xách và điện thoại. Những điều này nhỏ nhưng nếu không nói, nhiều người làm sẽ ngại hỏi và nhịn khát cả buổi.
Nếu buổi làm dài hoặc trùng giờ ăn, nên báo trước người làm có được nghỉ vài phút ăn nhẹ không, ăn ở đâu. Có nhà mời người làm ăn cùng, có nhà để sẵn một ít bánh trái. Không bắt buộc, nhưng một cử chỉ nhỏ giúp người làm thấy được đối xử như khách quý chứ không phải người vô hình.
Cũng nên nói với người làm cách liên lạc khi nhà thuê không ở nhà: nhắn tin hay gọi, vào giờ nào. Gặp chuyện bất ngờ như mất điện, nước tràn, đồ vỡ, người làm cần biết báo cho ai và chờ hướng dẫn hay tự quyết.
Những điều nên tránh trong buổi đầu
Tránh đứng sau lưng theo dõi suốt buổi. Có người ở nhà là tốt, nhưng mỗi động tác đều bị nhìn khiến người làm căng thẳng, làm chậm và dễ sai. Ở nhà nhưng làm việc của mình, thỉnh thoảng hỏi thăm là vừa.
Tránh giao quá nhiều việc trong buổi đầu. Buổi đầu người làm còn đang làm quen, nên giao vừa đủ, thậm chí ít hơn mức thường. Lần sau quen nhà, tốc độ sẽ tăng.
Tránh dặn bằng những câu mơ hồ như "dọn sao cho sạch là được". Câu đó mỗi người hiểu một kiểu. Dặn cụ thể hơn: "lau bàn ăn bằng khăn xanh, xếp ghế sát bàn, sàn lau một lượt".
Tránh hỏi quá sâu chuyện riêng của người làm ngay buổi đầu: chồng con thế nào, quê ở đâu, nợ nần ra sao. Giữ chuyện trò ở mức xã giao; thân dần theo thời gian.
Tránh giao việc nằm ngoài thoả thuận chỉ vì "tiện thể". Buổi đầu là lúc người làm đánh giá nhà mình có tôn trọng thoả thuận không.
Tránh để nhiều người trong nhà cùng dặn mỗi người một kiểu. Nên chọn một người chính để chỉ việc và góp ý; những người khác có ý gì thì nói qua người đó, để người làm không bị kẹt giữa hai mệnh lệnh trái nhau.
Tờ ghi chú nhà mình: một bản dùng cho mọi người làm
Sau buổi đầu, nên viết lại những điều đã chỉ thành một bản ghi ngắn, để ở góc dụng cụ hoặc gửi qua tin nhắn. Bản này giúp người làm nhớ, và giúp nhà thuê khi phải đổi người.
- Danh sách việc mỗi buổi, theo thứ tự ưu tiên.
- Danh sách việc xoay vòng trong tháng.
- Những phòng, tủ, đồ không được đụng.
- Khăn và dụng cụ dùng cho từng khu.
- Cách phân loại rác, giờ đổ rác của toà nhà hoặc khu phố.
- Cách khoá cửa khi ra về, chìa khoá để ở đâu nếu có.
- Cách liên lạc khi có chuyện bất ngờ.
Bản ghi nên ngắn, đọc trong hai phút là xong. Cập nhật khi nhà thay đổi điều gì. Người làm mới cầm bản này sẽ bớt lúng túng, và người làm cũ có chỗ để đối chiếu khi không chắc.
Đừng ghi vào bản này những thông tin nhạy cảm như mã cửa, mật khẩu mạng, nơi cất tiền. Những thứ đó nói trực tiếp, chỉ khi cần, và đổi khi thôi thuê người.
Sau buổi đầu: hỏi lại và chỉnh
Cuối buổi đầu, dành vài phút hỏi người làm thấy thế nào: việc có vừa giờ không, có chỗ nào khó làm không, dụng cụ có thiếu gì không. Người làm có nghề thường nhận ra những điều nhà thuê không để ý, chẳng hạn cây lau đã mòn, nước lau sàn không hợp loại gạch, chỗ để rác quá xa khiến mất thời gian.
Nhà thuê cũng nên đi một vòng xem kết quả, nhưng đừng biến lúc đó thành buổi chấm điểm. Khen cụ thể chỗ làm tốt, góp ý cụ thể chỗ muốn khác, và thừa nhận rằng buổi đầu ai cũng còn lạ tay. Nếu có điều chưa vừa ý, chọn một hai điểm quan trọng nhất để nói, đừng liệt kê cả chục chi tiết một lúc.
Sau buổi thứ hai, thứ ba, nhịp làm sẽ ổn định dần. Lúc đó nhà thuê cập nhật lại bản ghi chú, bổ sung những gì vừa học được về cách làm hợp nhất cho nhà mình. Vài tuần đầu bỏ công như vậy, những tháng sau gần như không phải nhắc gì nữa.
Câu hỏi thường gặp
Buổi đầu có nên ở nhà khi người giúp việc mới đến?
Nên. Có người ở nhà để dẫn đi một vòng, trả lời câu hỏi và cùng làm quen. Sau vài buổi khi đã tin nhau, nhà thuê có thể cân nhắc để người làm làm một mình.
Có nên viết danh sách việc ra giấy cho người giúp việc?
Nên, ngắn gọn và rõ ràng. Một danh sách theo thứ tự ưu tiên giúp người làm không bỏ sót, và giúp nhà thuê khi cần đổi người. Gửi qua tin nhắn cũng được, miễn hai bên cùng xem một bản.
Dẫn đi một vòng nhà có tính vào giờ làm không?
Thường nên tính, vì người làm đã có mặt và đang học việc của nhà mình. Nói trước với người làm để họ không lo bị trừ giờ, và giao ít việc hơn trong buổi đầu.
Nhà có camera thì có cần nói với người giúp việc không?
Nên nói rõ ngay buổi đầu có camera ở khu nào. Báo trước là cách tôn trọng người làm và tránh hiểu lầm. Không nên đặt camera ở nơi riêng tư như nhà vệ sinh người làm dùng.
Người giúp việc làm sai điều đã dặn ở buổi đầu thì nói thế nào?
Nói nhẹ nhàng, cụ thể và ngay buổi sau, chẳng hạn khăn xanh dùng cho bàn ăn, khăn trắng cho nhà tắm. Người mới hay quên vài chi tiết; nhắc một lần là đủ với phần lớn người làm có nghề.
Có cần chỉ cho người giúp việc cách dùng máy giặt, máy hút bụi?
Nên chỉ, dù người làm đã quen máy ở nhà khác. Mỗi máy một kiểu, mỗi nhà một chế độ giặt riêng. Chỉ một lần trong buổi đầu tránh được đồ hư hỏng và máy bị dùng sai.