Chuyện nghỉ của người giúp việc nên được thoả thuận ngay từ đầu, gồm bốn phần: nghỉ định kỳ và lễ Tết, nghỉ có báo trước vì việc riêng, nghỉ đột xuất vì ốm, và những lúc chính nhà chủ muốn tạm dừng. Mỗi phần cần một câu trả lời cho ba điều: báo trước bao lâu và qua kênh nào, buổi nghỉ có được bù không, tiền công tính ra sao. Với người làm cố định theo hợp đồng lao động, một số quyền nghỉ ngơi là bắt buộc theo quy định hiện hành, không thể thoả thuận bỏ đi.
Dưới đây là cách xử lý từng tình huống thường gặp, cùng một bảng quy ước mẫu để hai bên điều chỉnh theo nhà mình. Bài không nêu số ngày nghỉ bắt buộc hay mức tính cụ thể; với người làm cố định, tra văn bản đang có hiệu lực hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Vì sao nên bàn chuyện nghỉ khi chưa ai cần nghỉ
Khi mới thuê người, cả hai bên đều muốn tỏ ra dễ tính. Người làm ngại hỏi về ngày nghỉ vì sợ bị cho là lười. Chủ nhà ngại nhắc vì sợ bị cho là khắt khe. Kết quả là chuyện nghỉ bị bỏ ngỏ cho tới lần đầu có người ốm, và lúc đó mỗi bên tự quyết theo cảm tính.
Người làm ốm mà vẫn cố đi làm vì sợ mất công, hoặc vì không biết báo thế nào, là tình huống không tốt cho ai cả: người làm mệt thêm, việc nhà làm không tới, và nếu là bệnh dễ lây thì cả nhà chủ có nguy cơ. Ngược lại, chủ nhà đột ngột báo nghỉ một tuần vì đi du lịch mà không có lời nào về tiền công cũng khiến người làm hụt thu nhập mà không biết kêu ai.
Bàn trước, khi chưa ai cần nghỉ, giúp mọi thứ trở thành quy ước chung chứ không phải ân huệ của một bên. Đến lúc cần, người làm chỉ việc nhắn theo đúng cách đã thống nhất, chủ nhà chỉ việc áp dụng, không ai phải ngại.
Phần quy ước này nên viết vào cùng thoả thuận về công việc và tiền công, ngắn gọn vài dòng, và nhắc lại một lần khi gần đến Tết hoặc mùa hè, là những lúc hai bên hay có kế hoạch riêng. Một lời nhắc sớm vài tuần giúp người làm sắp xếp được lịch với những nhà khác mà họ cũng đang nhận việc.
Nghỉ định kỳ, lễ Tết với người làm cố định
Nghỉ hằng tuần và trong ngày. Với người làm cố định cho một nhà theo dạng lao động giúp việc gia đình, quy định hiện hành có yêu cầu về nghỉ trong ngày, nghỉ hằng tuần. Người làm theo giờ vài buổi một tuần tự nhiên đã có ngày không làm, nhưng vẫn nên ghi rõ những buổi nào là buổi làm để chủ nhà không gọi thêm ngoài lịch.
Nghỉ lễ Tết. Hai bên thống nhất từ đầu: các ngày lễ có làm không, nếu làm thì công tính thế nào; Tết nghỉ từ ngày nào đến ngày nào. Người làm cố định theo hợp đồng lao động có quyền nghỉ lễ Tết theo quy định; người làm tự do thì tuỳ thoả thuận.
Nghỉ hằng năm. Người làm cố định lâu năm theo quan hệ lao động có quyền nghỉ hằng năm. Nhà nên tính trước người thay hoặc cách xoay xở những ngày đó.
Thưởng và quà dịp lễ. Không phải là nghĩa vụ trong mọi trường hợp, nhưng là điều nhiều gia đình làm để ghi nhận người làm. Nếu có, nói trước để người làm biết, đừng để thành khoản họ ngóng mà không chắc.
Nhà đông người dịp Tết. Nếu muốn người làm đến thêm buổi trước Tết, đó là việc ngoài lịch: hỏi trước, đừng mặc định.
Nghỉ có báo trước vì việc riêng
Người làm cũng có đám cưới người thân, con ốm cần đưa đi khám, phải về quê làm giấy tờ. Quy ước hợp lý là báo trước một khoảng thời gian đủ để chủ nhà xoay xở, ví dụ vài ngày với việc biết trước, và báo ngay khi biết với việc gấp.
Buổi nghỉ có báo trước thường không tính công, trừ khi hai bên thoả thuận có một số buổi nghỉ vẫn tính công mỗi năm. Nhiều gia đình chọn cho phép bù buổi vào ngày khác trong cùng tuần hoặc tuần sau, nếu cả hai bên sắp xếp được. Cách bù buổi giúp người làm không hụt thu nhập và nhà không thiếu người lâu.
Chủ nhà nên tránh hỏi quá kỹ lý do nghỉ. Một câu "chị có việc nhà" là đủ. Hỏi vặn đến từng chi tiết khiến người làm thấy bị kiểm soát, lần sau có khi họ chọn nghỉ luôn không báo.
Nếu người làm nghỉ quá thường xuyên khiến việc nhà bị ảnh hưởng, hãy ngồi lại nói chuyện thẳng thắn về lịch, có khi giảm số buổi trong tuần cho hợp với hoàn cảnh của họ, thay vì để bực bội tích lại.
Ốm đột xuất: báo thế nào, nhà xử lý ra sao
Người làm ốm nên báo càng sớm càng tốt, ngay khi biết mình không đi làm được, qua kênh mà chủ nhà chắc chắn đọc. Một tin nhắn buổi tối hôm trước hay sáng sớm trước giờ làm là đủ. Chủ nhà nên đáp lại bằng một lời thăm hỏi, đừng chỉ "ừ".
Không nên đề nghị người làm cố đi khi đang sốt, ho nhiều, tiêu chảy hay có bệnh dễ lây, nhất là khi trong nhà có trẻ nhỏ, người già, người đang ốm. Nếu người làm có những dấu hiệu nặng như sốt cao kéo dài, khó thở, đau ngực, nên khuyên họ đi khám ngay; trường hợp khẩn cấp thì gọi cấp cứu một một năm.
Với người làm cố định theo hợp đồng lao động, chế độ khi ốm có liên quan đến bảo hiểm xã hội và quy định hiện hành; với người làm tự do, buổi nghỉ ốm thường không tính công, trừ khi gia đình muốn hỗ trợ. Nhiều nhà vẫn trả công một hai buổi nghỉ ốm mỗi năm như một cách giữ người tốt; nếu làm vậy, ghi rõ để thành quy ước chứ không phải ơn huệ lúc có lúc không.
Khi người làm ốm kéo dài, hai bên bàn chuyện tạm thay người: chủ nhà có thể tìm người làm tạm thời, và cam kết giữ chỗ cho người làm cũ trong một khoảng thời gian thống nhất.
Khi chính nhà chủ có người ốm hoặc muốn tạm dừng
Chiều ngược lại cũng cần quy ước. Nhà chủ có người mắc bệnh dễ lây nên báo người làm trước, để họ tự quyết có đến không, và nếu nhà đề nghị họ nghỉ thì nên có thoả thuận về công những buổi đó. Người làm đi nhiều nhà, nếu bị lây bệnh từ một nhà thì cả những nhà khác cũng bị ảnh hưởng.
Nhà đi vắng dài ngày như về quê, đi du lịch, nằm viện là trường hợp hay gây thiệt cho người làm. Họ đã giữ lịch cho nhà mình và từ chối nhà khác, giờ bỗng mất vài buổi. Cách tử tế là báo sớm, và tuỳ khả năng, hoặc trả một phần công giữ chỗ, hoặc nhờ người làm trông nhà, tưới cây trong thời gian vắng.
Nếu nhà muốn tạm dừng không xác định thời hạn, nên nói rõ là tạm dừng hay chấm dứt, để người làm biết có nên tìm nhà khác lấp chỗ trống không. Để người làm chờ mơ hồ hàng tháng rồi mới báo nghỉ hẳn là điều làm tổn thương quan hệ nhiều nhất.
Những tình huống phức tạp hơn, như người làm cố định bị cho nghỉ dài mà không trả công, nên tra quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Nghỉ dài ngày: sinh con, chăm người nhà, việc gia đình lớn
Ngoài những buổi nghỉ lẻ, có những lúc người làm cần nghỉ cả tháng hoặc lâu hơn: sinh con, chăm cha mẹ ốm nặng, con nhỏ phải nằm viện, hay về quê lo việc lớn của dòng họ. Đây là những lúc thử thách sự gắn bó giữa hai bên.
Với người làm cố định theo hợp đồng lao động, một số trường hợp nghỉ dài như thai sản có chế độ riêng theo quy định về lao động và bảo hiểm xã hội; chủ nhà không được lấy lý do người làm có thai hay nghỉ sinh để đối xử bất lợi trái quy định. Cần tra văn bản hiện hành để biết cụ thể quyền lợi và thủ tục.
Với người làm tự do, hai bên thoả thuận: nhà có giữ chỗ không, giữ trong bao lâu, trong thời gian đó nhà tìm người tạm thế nào, và khi người làm quay lại thì lịch có giữ như cũ không. Nói rõ những điều này giúp người làm yên tâm lo việc nhà mình, còn chủ nhà cũng chủ động tìm người thay mà không thấy áy náy.
Nhiều gia đình giữ liên lạc, hỏi thăm trong thời gian người làm nghỉ dài. Một tin nhắn hỏi thăm khi người làm sinh con hay khi cha mẹ họ ốm thường được nhớ rất lâu, và là lý do khiến họ muốn quay lại làm tiếp.
Bảng quy ước mẫu về nghỉ
Bảng dưới là khung gợi ý để hai bên điền theo nhà mình. Các ô "tuỳ thoả thuận" là chỗ cần bàn và ghi lại.
| Tình huống | Báo trước | Bù buổi | Tiền công |
|---|---|---|---|
| Người làm nghỉ việc riêng biết trước | Vài ngày, qua tin nhắn | Được bù trong tuần nếu sắp xếp được | Buổi không làm không tính, buổi bù tính bình thường |
| Người làm ốm đột xuất | Ngay khi biết | Tuỳ thoả thuận | Tuỳ thoả thuận, có thể hỗ trợ vài buổi mỗi năm |
| Nhà chủ huỷ buổi | Đủ sớm để người làm xếp việc khác | Có thể dời sang ngày khác | Báo sát giờ thì cân nhắc trả công buổi đó |
| Nhà đi vắng dài ngày | Càng sớm càng tốt | Thường không bù | Tuỳ thoả thuận: công giữ chỗ hoặc nhờ trông nhà |
| Lễ Tết | Thống nhất từ đầu năm | Không | Theo thoả thuận, người làm cố định theo quy định hiện hành |
Bảng này chỉ là khung tham khảo. Hai bên nên xem lại mỗi năm, nhất là trước Tết, để cập nhật theo hoàn cảnh thực tế của cả gia đình lẫn người làm.
Câu hỏi thường gặp
Người giúp việc theo giờ nghỉ ốm có được trả công không?
Với người làm tự do, buổi nghỉ ốm thường không tính công, trừ khi hai bên thoả thuận hỗ trợ một số buổi mỗi năm. Với người làm cố định theo hợp đồng lao động, chế độ ốm đau liên quan đến bảo hiểm và quy định hiện hành, nên tra văn bản hoặc hỏi luật sư.
Người giúp việc cần báo nghỉ trước bao lâu là hợp lý?
Việc biết trước nên báo vài ngày để nhà xoay xở, việc gấp hay ốm đột xuất thì báo ngay khi biết, trước giờ làm. Hai bên nên thống nhất cụ thể từ đầu và chọn kênh báo mà chủ nhà chắc chắn đọc.
Nhà đi du lịch một tuần có phải trả công cho người giúp việc không?
Không bắt buộc với người làm tự do nếu đã báo đủ sớm, nhưng nhiều gia đình trả một phần công giữ chỗ hoặc nhờ người làm trông nhà, tưới cây. Với người làm cố định theo hợp đồng lao động, nên xem quy định hiện hành về việc tạm ngừng.
Người giúp việc đang ốm có nên đến làm không?
Không nên nếu đang sốt, ho nhiều hay có bệnh dễ lây, nhất là khi nhà có trẻ nhỏ, người già. Nếu dấu hiệu nặng như khó thở, đau ngực, sốt cao kéo dài thì nên đi khám ngay, khẩn cấp thì gọi cấp cứu một một năm.
Người giúp việc nghỉ quá nhiều thì chủ nhà nên làm gì?
Nên ngồi lại nói chuyện về lịch, hỏi hoàn cảnh của người làm, có thể giảm số buổi cho phù hợp hoặc thống nhất lại cách báo nghỉ. Nếu vẫn không ổn, chấm dứt thoả thuận theo đúng thời gian báo trước đã ghi.