Kết thúc thoả thuận giúp việc theo giờ cho tử tế gồm năm việc: báo trước đúng thời gian đã thoả thuận hoặc theo quy định, nói lý do ngắn gọn và tôn trọng, quyết toán đủ tiền công và các khoản còn lại, bàn giao chìa khoá cùng đồ dùng, và nếu được thì để lại lời nhận xét tốt cho người làm. Chia tay êm không chỉ là phép lịch sự, mà còn tránh tranh chấp và giữ uy tín cho cả hai bên trong khu dân cư.
Bài viết cho cả hai phía: gia đình muốn ngừng thuê và người làm muốn thôi nhận việc. Với người làm cố định theo hợp đồng lao động giúp việc gia đình, việc chấm dứt còn phải theo các trường hợp và thời hạn báo trước do pháp luật quy định; nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm.
Những lý do dừng thường gặp và vì sao cách dừng quan trọng
Thoả thuận giúp việc theo giờ kết thúc vì đủ lý do. Phía gia đình: chuyển nhà, con lớn không cần người nữa, ông bà về quê, kinh tế khó khăn, hoặc chưa hợp với cách làm. Phía người làm: tìm được việc ổn định hơn, sức khoẻ giảm, nhà xa quá, hoặc không thoải mái với một điều gì đó trong nhà.
Lý do nào cũng chính đáng. Điều làm nên khác biệt là cách dừng. Một lần chia tay đột ngột, không báo trước, không tính rõ công, để lại cảm giác bị đối xử bất công, và trong một khu dân cư nhỏ, câu chuyện đó đi rất nhanh. Người làm mất uy tín với các nhà khác, còn gia đình thì khó tìm người mới vì tiếng "nhà đó khó tính".
Ngược lại, một lần chia tay tử tế, có báo trước, có lời cảm ơn, có quyết toán rõ ràng, thường để lại quan hệ tốt kéo dài. Người làm có thể quay lại khi nhà cần, hoặc giới thiệu người quen thay mình. Gia đình có thể giới thiệu người làm cho nhà khác.
Vì vậy, dù lý do dừng là gì, hãy đối xử với lần chia tay như với lần bắt đầu: có kế hoạch, có lời nói rõ ràng và có ghi lại.
Báo trước bao lâu và báo thế nào
Theo đúng điều đã thoả thuận. Nếu thoả thuận ban đầu đã ghi thời gian báo trước, hai bên làm theo đó. Đây là lúc thấy rõ giá trị của việc ghi lại từ đầu.
Chưa có thoả thuận thì sao. Với người làm vài buổi một tuần, báo trước một hai tuần thường được xem là hợp lý, đủ để người làm tìm nhà khác lấp chỗ trống và gia đình tìm người thay. Với người làm cố định theo hợp đồng lao động, thời hạn báo trước theo quy định hiện hành, nên tra văn bản.
Báo trực tiếp là tốt nhất. Nói chuyện trực tiếp, sau đó nhắn lại tin xác nhận ngày làm cuối cùng. Tránh báo qua người thứ ba hay chỉ nhắn một tin cụt lủn.
Khi có lý do để dừng ngay. Có những trường hợp một bên cần dừng ngay, như phát hiện vi phạm nghiêm trọng, bị quấy rối, bị đe doạ an toàn. Khi đó dừng ngay là đúng, nhưng vẫn nên ghi lại sự việc và quyết toán phần công đã làm.
Thời gian báo trước vẫn làm bình thường. Những buổi còn lại trong thời gian báo trước, hai bên vẫn làm và trả công như cũ. Không nên vì sắp nghỉ mà làm qua loa hay bớt công.
Nói lý do thế nào cho tôn trọng
Phần khó nói nhất là lý do, nhất là khi lý do là việc chưa hợp ý. Nguyên tắc chung là nói thật nhưng không cần nói hết, và nói về hoàn cảnh hay công việc chứ không về con người.
Nếu lý do là hoàn cảnh nhà, nói thẳng: "nhà em sắp chuyển về quê", "bọn trẻ lên đại học hết, nhà ít việc". Người làm sẽ hiểu và không cảm thấy bị chê.
Nếu lý do là chưa hợp, hãy chọn một hai điểm cụ thể, khách quan: "giờ của chị với giờ nhà em không còn khớp", "nhà em cần người nấu ăn kiểu khác". Tránh liệt kê lỗi, tránh so sánh với người làm trước. Người làm đã cố gắng theo cách của họ; một lời nói nặng lúc chia tay sẽ là điều họ nhớ lâu nhất.
Với phía người làm, khi thôi nhận việc ở một nhà, cũng nên có lý do rõ ràng và lời cảm ơn. Nếu nghỉ vì không thoải mái với một điều gì, nên nhắc nhẹ nhàng một câu để nhà rút kinh nghiệm, nhưng không bắt buộc. Quan trọng là đừng biến mất không lời.
Có một điều nên tránh: đừng dùng lý do giả cho nhẹ chuyện, như nói sắp chuyển nhà trong khi không chuyển. Khu dân cư nhỏ, người làm sớm muộn sẽ biết, và lúc đó cảm giác bị nói dối còn nặng hơn mọi lời chê thật.
Kết thúc bằng lời cảm ơn cụ thể, như "cảm ơn chị đã lo bữa cho ông bà suốt năm qua", có giá trị hơn mọi khoản tiền thêm.
Quyết toán tiền công và các khoản còn lại
Buổi quyết toán nên được hẹn trước, có đủ hai bên, và làm rõ từng khoản. Danh sách dưới giúp không bỏ sót.
- Đối chiếu số buổi đã làm từ lần trả công gần nhất tới ngày làm cuối, theo tin nhắn hoặc sổ ghi.
- Tính tiền công theo cách đã thoả thuận, kể cả giờ làm thêm.
- Tính các khoản đã ứng trước, tiền chợ còn giữ, hoá đơn còn thiếu.
- Thêm các khoản theo thoả thuận nếu có, như công những buổi bị huỷ sát giờ, phần hỗ trợ khi nhà chủ chủ động dừng.
- Trả bằng cách đã quen dùng, và nhắn tin xác nhận đã trả, đã nhận đủ.
Với người làm cố định theo hợp đồng lao động, khi chấm dứt còn có thể phát sinh những khoản theo quy định, như ngày nghỉ hằng năm chưa nghỉ, trợ cấp tuỳ trường hợp, và thời hạn thanh toán. Đừng ước lượng theo cảm tính; tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để tính đúng.
Chìa khoá, mã cửa, đồ dùng và thông tin
Bàn giao vật dụng là phần dễ quên nhưng lại hay gây rắc rối nhất về sau. Người làm trả lại chìa khoá, thẻ ra vào toà nhà, điều khiển cổng, đồ dùng nhà chủ đưa cho, tiền chợ còn thừa. Gia đình trả lại đồ của người làm còn để ở nhà: tạp dề, dép, hộp cơm, đồ nghề riêng.
Dù tin tưởng người làm, gia đình nên đổi mã cửa hoặc khoá sau khi người làm nghỉ. Đây là thói quen bảo vệ chung, nên nói trước một cách tự nhiên: "nhà em mỗi lần đổi người đều đổi mã cho chắc, chị đừng nghĩ gì nhé". Nói vậy thì người làm không cảm thấy bị nghi.
Về thông tin, hai bên xoá hoặc giữ kín những gì không còn cần: mã cửa, mật khẩu wifi, ảnh chụp trong nhà, số điện thoại của các thành viên. Gia đình không đăng ảnh hay thông tin người làm lên mạng nếu chưa được đồng ý. Nếu từng có camera trong nhà, những đoạn ghi hình có người làm cũng không nên chia sẻ ra ngoài.
Nếu người làm từng được giao giữ những thứ đặc biệt như sổ khám bệnh của ông bà, thẻ bảo hiểm y tế, giấy hẹn tái khám, hãy kiểm lại từng món và ghi rõ đã nhận lại.
Ghi lại một tin nhắn xác nhận đã bàn giao đủ: "em đã nhận lại chìa khoá, thẻ và điều khiển; chị đã nhận lại đồ của mình". Một dòng như vậy chấm dứt mọi thắc mắc về sau.
Lời nhận xét, giới thiệu và giữ liên lạc
Nếu người làm tốt, một lời nhận xét có tâm là món quà lớn nhất gia đình có thể tặng khi chia tay. Đó có thể là vài dòng viết tay, ghi thời gian làm, những việc người làm đã đảm nhận, điểm mạnh như đúng giờ, nấu ngon, chu đáo với người già, và cách liên lạc để nhà mới hỏi thêm nếu người làm đồng ý. Những dòng này giúp người làm tìm nhà mới nhanh hơn nhiều.
Gia đình cũng có thể giới thiệu người làm cho hàng xóm, bạn bè đang cần. Đây là cách chia tay đẹp nhất: người làm không mất thu nhập, nhà khác có người tin cậy.
Phía người làm, nếu nghỉ vì lý do riêng mà quý nhà cũ, có thể giới thiệu người quen thay mình, hoặc nói sẵn lòng quay lại làm tạm khi nhà cần gấp.
Giữ liên lạc ở mức vừa phải: một tin nhắn chúc Tết, hỏi thăm khi có dịp. Nhiều mối quan hệ giữa gia đình và người giúp việc kéo dài nhiều năm sau khi thôi làm, thành người quen thân thiết trong khu.
Khi chia tay không êm
Không phải lần nào cũng êm. Có khi hai bên bất đồng về số tiền, có khi một bên cảm thấy bị đối xử bất công, có khi chuyện dừng xuất phát từ một sự cố như mất đồ hay tai nạn.
Trong những trường hợp đó, giữ bình tĩnh và giữ bằng chứng là hai việc quan trọng nhất. Ghi lại diễn biến, giữ tin nhắn, sổ ghi, hoá đơn. Tách bạch phần không tranh cãi, như tiền công các buổi đã làm, để trả hoặc nhận ngay, rồi mới bàn phần còn bất đồng.
Nếu không tự thoả thuận được, nhờ người giới thiệu, trung tâm hoặc tổ hoà giải ở khu dân cư. Những tranh chấp phức tạp hơn, như liên quan đến hợp đồng lao động, tai nạn hay mất tài sản giá trị lớn, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết quyền và nghĩa vụ của mình trước khi làm gì tiếp theo.
Dù kết cục thế nào, tránh đăng tải chuyện lên mạng, tránh nói xấu nhau trong khu. Một cuộc chia tay không êm vẫn có thể khép lại một cách tử tế, và đó là điều cả hai bên đều sẽ cảm ơn chính mình về sau.
Câu hỏi thường gặp
Muốn cho người giúp việc theo giờ nghỉ thì báo trước bao lâu?
Làm theo thời gian đã thoả thuận. Nếu chưa thoả thuận, với người làm vài buổi một tuần, báo trước một hai tuần thường được xem là hợp lý. Với người làm cố định theo hợp đồng lao động, thời hạn báo trước theo quy định hiện hành, nên tra văn bản hoặc hỏi luật sư.
Khi người giúp việc nghỉ có cần đổi mã cửa không?
Nên đổi, như một thói quen bảo vệ chung chứ không phải vì nghi ngờ. Nói trước với người làm rằng nhà luôn đổi mã khi đổi người để họ không cảm thấy bị nghi. Đồng thời thu lại chìa khoá, thẻ ra vào, điều khiển cổng.
Chủ nhà có nên viết thư giới thiệu cho người giúp việc khi họ nghỉ không?
Nếu người làm tốt thì rất nên. Vài dòng ghi thời gian làm, việc đã đảm nhận và điểm mạnh giúp họ tìm nhà mới nhanh hơn. Hỏi ý người làm trước khi ghi cách liên lạc để nhà mới hỏi thêm.
Quyết toán tiền công khi kết thúc cần những gì?
Đối chiếu số buổi đã làm, tính tiền công theo cách đã thoả thuận, trừ khoản đã ứng, cộng các khoản thoả thuận thêm, rồi trả và nhắn tin xác nhận. Với người làm cố định theo hợp đồng lao động có thể có khoản theo quy định, nên tra văn bản hiện hành.
Người giúp việc muốn thôi làm thì nói với chủ nhà thế nào?
Báo trước theo thời gian đã thoả thuận, nói trực tiếp, nêu lý do ngắn gọn và cảm ơn. Làm đủ các buổi còn lại, hẹn ngày quyết toán và bàn giao đồ. Nếu quý nhà cũ, có thể giới thiệu người thay mình.
Chia tay không êm với người giúp việc thì nên làm gì?
Giữ bình tĩnh, giữ bằng chứng, tách phần không tranh cãi để trả ngay, rồi nhờ người giới thiệu hoặc tổ hoà giải cho phần còn bất đồng. Tranh chấp phức tạp nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn. Tránh đăng chuyện lên mạng.