Muốn ước thời gian cho một việc vặt lần đầu thuê, hãy chia việc lớn thành những phần nhỏ nhìn thấy được (dọn ra, phân loại, lau, xếp lại, mang bỏ), ước từng phần theo kiểu nhanh, vừa, lâu, cộng thêm phần chuẩn bị và dọn dẹp, rồi nhờ người làm xem lại. Kết quả nên là một khoảng giờ chứ không phải một con số, kèm một mốc dừng để hai bên cùng xem lại nếu việc kéo dài hơn dự kiến.
Ước sai lần đầu là chuyện bình thường. Cái cần tránh là ước sai mà không ai nói ra: chủ nhà nghĩ ba tiếng là xong nên chỉ chuẩn bị tiền công ba tiếng, người làm thấy việc phải năm tiếng nhưng ngại kêu, làm vội hoặc bỏ dở. Bài này đi qua cách chia việc, những thứ hay làm việc vặt kéo dài, cách hỏi người làm và cách chốt khoảng giờ cho cả hai bên cùng thấy công bằng.
Vì sao lần đầu thuê hay ước sai
Việc vặt trong nhà là loại việc mà chủ nhà ít khi tự làm trọn từ đầu tới cuối. Ta nhớ lần dọn kho gần nhất "chỉ mất một buổi chiều", nhưng quên rằng buổi chiều đó có ba người, hoặc chỉ dọn được một nửa rồi bỏ đó. Ta thấy cái tủ trên mạng ghi "lắp trong một giờ", nhưng con số đó tính cho người đã quen, đủ dụng cụ, mặt sàn rộng.
Ngược lại, có những việc trông to mà làm nhanh, như khuân vài thùng đồ từ tầng một lên tầng hai trong nhà có cầu thang rộng. Chủ nhà ước dư thì cũng không sao, nhưng người làm có thể ngại vì nghĩ mình bị trả công cho việc chưa xứng, hoặc lần sau nhà thuê lại ước hụt cho việc khác vì đã quen nghĩ mọi việc đều nhanh.
Điểm chung của các lần ước sai là nhìn cả việc như một khối. Một khối thì chỉ có thể đoán. Chia ra thành phần nhỏ thì mỗi phần dễ hình dung hơn, sai ở phần nào cũng dễ thấy hơn, và người làm có chỗ để góp ý cụ thể chứ không phải cãi chung chung "việc này lâu lắm".
Chia một việc vặt lớn thành những phần đo được
Lấy ví dụ việc dọn một căn phòng kho đầy đồ để làm phòng ngủ cho con. Thay vì ghi "dọn kho", có thể chia theo các bước dưới đây. Các việc vặt khác như sắp lại tủ quần áo, dọn ban công, dọn bếp sau tiệc cũng chia theo cùng nhịp.
- Chuẩn bị: dọn một khoảng trống để bày đồ ra, trải bạt hoặc báo cũ, chuẩn bị túi, thùng, băng keo, găng tay.
- Lấy đồ ra: mang từng nhóm đồ ra khoảng trống, không phân loại ngay trong kho chật.
- Phân loại: chia ra giữ lại, cho đi, bỏ đi, chờ hỏi ý người nhà; phần chờ hỏi thường là phần tốn thời gian nhất.
- Lau dọn phòng trống: quét, lau sàn, lau tường và cửa sổ trong lúc phòng đang trống.
- Xếp lại: đưa đồ giữ lại vào chỗ mới, có nhãn hoặc có nhóm để sau này dễ tìm.
- Mang bỏ: gom đồ bỏ ra điểm tập kết, đồ cho đi để riêng một góc.
- Thu dọn: dọn khoảng trống đã dùng, cất dụng cụ, đổ rác.
Chia thế này, chủ nhà sẽ thấy ngay phần nào mình có thể tự làm trước để giảm giờ thuê, ví dụ tự phân loại đồ riêng của mình từ tuần trước, chỉ để người làm lo phần lấy ra, lau dọn và mang bỏ. Người làm cũng thấy rõ việc nào họ làm một mình được, việc nào cần chủ nhà ở bên để quyết.
Những thứ làm việc vặt kéo dài hơn dự tính
Chờ chủ nhà quyết. Mỗi lần người làm cầm một món lên hỏi "cái này giữ hay bỏ", cả hai mất một hai phút. Kho có vài trăm món thì riêng phần hỏi đã thành cả tiếng. Cách gọn là chủ nhà ở cạnh trong phần phân loại, hoặc dặn trước nguyên tắc như "quần áo trẻ con để cho, sách giữ hết".
Lối đi và cầu thang. Nhà ống cầu thang hẹp, chung cư phải chờ thang máy, ngõ nhỏ không đỗ xe sát cửa được đều làm phần khuân vác lâu gấp mấy lần so với tưởng tượng. Ghi rõ điều này khi nhờ người làm ước.
Đồ bẩn hơn tưởng. Đồ để lâu trong kho thường có bụi, ẩm, gián, chuột. Phải lau từng món trước khi xếp lại thì thời gian tăng hẳn. Nên mở kho xem trước một lượt, chụp vài tấm ảnh gửi người làm.
Thiếu dụng cụ. Người làm đến rồi mới biết thiếu thang, thiếu tua vít đúng cỡ, thiếu túi to. Đi mua giữa chừng là mất nửa giờ. Hỏi người làm cần gì và ai mang từ hôm trước.
Việc phát sinh. Dọn kho lộ ra một vết thấm, tháo tủ cũ thấy mối mọt. Những việc này không nằm trong ước tính ban đầu, nên tách riêng và bàn lại chứ đừng gộp vào cho kịp.
Chia nhỏ ba việc vặt hay thuê lần đầu
Bảng dưới không ghi số giờ cụ thể vì mỗi nhà một khác, chỉ cho thấy mỗi việc thường gồm những phần nào và phần nào hay làm việc lâu hơn dự tính. Chủ nhà có thể dùng bảng này như danh sách để hỏi người làm.
| Việc vặt | Các phần nên tách ra | Phần hay kéo dài |
|---|---|---|
| Lắp ráp tủ, giường mua về | Mở hộp, kiểm đủ chi tiết, lắp khung, gắn cánh, chỉnh, dọn bao bì | Thiếu ốc vít, bản hướng dẫn khó hiểu, phòng chật không xoay được |
| Sắp lại tủ quần áo cả nhà | Lấy ra, chia theo người và theo mùa, gấp, xếp lại, gom đồ cho đi | Chờ từng người chọn giữ hay bỏ, đồ cần giặt lại |
| Dọn ban công, sân thượng nhỏ | Dời chậu cây, quét, cọ sàn, lau lan can, sắp lại chậu, đổ rác | Đất cát, rêu, nước thoát chậm, chậu nặng phải hai người |
Khi chủ nhà gửi cho người làm danh sách các phần như trên kèm vài tấm ảnh, người làm thường ước được sát hơn nhiều so với khi chỉ nghe một câu "dọn giúp cái ban công". Ước sát thì tiền công cũng sát, ít phải bàn lại.
Nhờ người làm ước giúp: hỏi thế nào cho có câu trả lời thật
Người đã làm việc vặt nhiều thường ước giỏi hơn chủ nhà, nhưng họ cũng ngại trả lời một con số khi chưa thấy tận nơi. Cách hỏi tốt là đưa đủ thông tin: ảnh chụp toàn cảnh và cận cảnh, kích thước phòng hoặc số thùng đồ, tầng mấy, có thang máy không, có chỗ để đồ tạm không, chủ nhà có ở nhà trong lúc làm không. Rồi hỏi một câu mở như "với chừng này việc, chị thấy cần mấy người, khoảng bao lâu".
Nếu người làm trả lời một khoảng, như "chắc ba tới bốn tiếng nếu có anh chị ở nhà chọn đồ", đó là câu trả lời đáng tin hơn một con số tròn. Hỏi thêm phần nào trong khoảng đó là chưa chắc, và điều gì khiến việc nghiêng về đầu dài. Câu trả lời ấy chính là danh sách những thứ chủ nhà có thể chuẩn bị trước để rút ngắn giờ làm.
Đừng ép người làm hạ ước tính ngay từ lúc hỏi. Ép xuống để được tiền công thấp hơn thì đến buổi làm, hoặc việc bị làm vội, hoặc lại phải bàn thêm giờ giữa chừng. Nếu thấy ước tính dài hơn mình nghĩ, hỏi lại phần nào lâu và cân nhắc tự làm phần đó, như vậy công bằng hơn cho cả hai.
Chốt thoả thuận: một khoảng giờ và một mốc dừng
Ghi khoảng, không ghi điểm. Thay vì "làm ba tiếng", ghi "dự kiến ba tới bốn tiếng". Nếu tính theo giờ, hai bên biết tiền công sẽ nằm trong khoảng nào. Nếu tính khoán, khoảng giờ giúp hai bên hiểu khoán đã bao gồm mức làm nào.
Đặt mốc dừng để xem lại. Ví dụ tới cuối tiếng thứ ba, nếu việc mới xong một nửa, người làm báo, hai bên quyết tiếp tục, bớt phần cuối hay hẹn buổi khác. Mốc dừng giúp chủ nhà không bị bất ngờ với hoá đơn, người làm không bị kẹt làm thêm không công.
Ghi rõ việc nằm ngoài. Một dòng ngắn như "không gồm mang đồ đi xa, không gồm sửa chữa" đỡ được rất nhiều tranh cãi sau này.
Thống nhất ai mang gì. Dụng cụ, túi rác, găng tay, thang: ghi ai lo. Nếu người làm mang dụng cụ riêng, hỏi có tính thêm không.
Chốt cách báo giữa chừng. Người làm nhắn tin hay gọi, chủ nhà có trả lời được trong giờ làm việc không. Nếu chủ nhà vắng, giao trước cho một người nhà để người làm hỏi.
Sau buổi làm: ghi lại để lần sau ước đúng
Kết thúc buổi, dành vài phút hỏi người làm: phần nào lâu nhất, phần nào nhanh hơn dự kiến, lần sau chủ nhà nên chuẩn bị gì. Ghi lại vài dòng trong điện thoại cùng thời gian thực tế. Lần sau có việc tương tự, chỉ cần mở ghi chú ra là có con số sát hơn bất cứ lời ước nào.
Nếu việc mất lâu hơn dự kiến vì lý do bên phía nhà thuê, như chờ chọn đồ hay thiếu dụng cụ, nên nhận phần đó và trả đủ công. Nếu chậm vì người làm thiếu kinh nghiệm với loại việc này, hai bên nói thẳng với nhau, có thể chia sẻ phần chênh hoặc lần sau thuê người khác cho đúng việc. Nói rõ nguyên nhân chứ đừng để lại cảm giác "lần nào cũng bị đội giờ".
Ước thời gian là kỹ năng tích luỹ dần. Sau vài lần thuê việc vặt, chủ nhà sẽ có một bảng nhỏ cho riêng nhà mình: tủ quần áo cả nhà mất bao lâu, ban công mất bao lâu, mỗi lần khuân đồ lên tầng mất bao lâu. Bảng đó quý hơn mọi lời khuyên chung, vì nó đo đúng căn nhà, đúng cầu thang và đúng thói quen nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết người làm ước giờ có hợp lý không?
Hỏi người làm chia việc ra từng phần và ước từng phần, rồi tự so với những phần mình đã từng tự làm. Hỏi thêm một người khác nếu là việc lớn. Ước tính có lý do rõ ràng cho từng phần thường đáng tin hơn một con số tròn nói nhanh.
Có nên khoán luôn việc vặt lần đầu cho đỡ tính giờ không?
Khoán hợp khi việc rõ ràng, nhìn thấy được điểm xong, như lắp một cái tủ. Việc mơ hồ như dọn kho đầy đồ thì khoán dễ thành cãi nhau về mức làm. Lần đầu nên tính theo giờ có khoảng dự kiến, lần sau quen việc rồi mới tính khoán.
Việc vặt kéo dài quá dự kiến thì xử lý thế nào?
Dừng lại ở mốc đã hẹn, cùng nhìn phần đã xong và phần còn lại. Nếu chậm do phía nhà thuê, trả đủ giờ thực tế. Nếu muốn dừng, chốt phần đã làm và hẹn buổi sau. Quan trọng là nói ra ngay, không để tới cuối mới bất ngờ.
Có nên gửi ảnh cho người làm trước khi họ đến không?
Nên gửi vài ảnh toàn cảnh và cận cảnh, kèm thông tin tầng, thang máy, lối đi. Ảnh giúp người làm ước giờ, biết mang dụng cụ gì và báo trước nếu việc vượt sức một người. Chỉ chụp phần việc, tránh chụp giấy tờ hay đồ riêng tư trong nhà.
Chủ nhà nên ở nhà khi người làm dọn kho, sắp tủ không?
Nên ở nhà ít nhất trong phần phân loại, vì đó là lúc người làm phải hỏi giữ hay bỏ nhiều nhất. Nếu không thể ở nhà, hãy dặn trước nguyên tắc chọn đồ thật rõ và để lại một góc cho đồ chưa quyết, xem sau.
Ghi lại thời gian thực tế có cần không?
Rất nên, chỉ cần vài dòng trong điện thoại: việc gì, mấy người, mất bao lâu, phần nào lâu nhất. Lần sau thuê việc tương tự sẽ có con số sát với chính căn nhà mình, giúp thoả thuận nhanh và công bằng hơn.