Khi cần người giúp việc làm quá giờ hay thêm một việc ngoài bảng, nguyên tắc gọn nhất là hỏi trước, làm sau: nhà thuê nói rõ việc thêm là gì, ước mất bao lâu, tính công thế nào, người làm đồng ý rồi mới làm. Phần quá giờ tính theo cách đã thống nhất từ đầu, việc khác loại hoặc nặng hơn thì bàn mức riêng, và mọi phát sinh nên ghi lại một dòng để cuối tháng đối chiếu.
Phát sinh không phải là điều xấu. Nhà có khách, con ốm, mưa dột, chuyện gì cũng có thể làm một buổi khác đi. Cái làm hỏng quan hệ là phát sinh mà không ai nói ra: chủ nhà nhờ thêm như một lẽ đương nhiên, người làm làm thêm mà ngại tính, hoặc người làm tự ở lại rồi cuối tháng đòi thêm khiến chủ nhà bất ngờ. Bài này đi qua những dạng phát sinh hay gặp, câu nói mẫu, cách tính và cách giữ cho phát sinh không thành thói quen ngầm.
Phát sinh thường đến từ đâu
Nhà bừa hơn thường lệ. Sau một bữa tiệc, sau kỳ nghỉ cả nhà về quê, sau khi sửa một góc nhà. Bảng việc vẫn vậy nhưng mỗi việc lâu gấp rưỡi, gấp đôi.
Nhờ "tiện thể". Đang có người ở nhà nên nhờ thêm: phơi giúp chăn, ra cửa nhận hàng, bóc mấy thùng đồ mới mua. Từng việc nhỏ, cộng lại thành nửa giờ.
Việc khác loại. Bình thường dọn dẹp, hôm nay nhờ nấu một bữa, trông bé một tiếng, đưa bà ra trạm y tế. Đây không chỉ là thêm giờ mà là thêm trách nhiệm.
Chủ nhà về muộn. Người làm không thể khoá cửa ra về vì chưa có người nhận chìa, hoặc vì bé đang ngủ, bà đang ở nhà một mình. Thời gian chờ ấy cũng là thời gian của người làm.
Người làm tự kéo dài. Hôm nay làm chậm, hoặc muốn làm cho thật kỹ một việc. Phần này khác với phát sinh do nhà thuê, cần nói chuyện theo kiểu khác.
Hỏi trước, làm sau: nguyên tắc giữ cho mọi thứ sòng phẳng
Nguyên tắc này áp dụng cho cả hai phía. Nhà thuê muốn nhờ thêm thì nói trước khi người làm bắt tay, không đợi lúc họ sắp về mới nhờ. Người làm thấy việc sẽ kéo dài quá giờ thì báo khi còn đang làm, không lặng lẽ ở lại rồi mới nói. Hỏi trước giúp người kia có quyền chọn: đồng ý, từ chối, hay đề nghị cách khác như dời sang buổi sau.
Hỏi trước còn giúp chủ nhà tự cân nhắc. Có những việc khi phải nói ra thành lời và gắn với một khoản tiền, chủ nhà mới thấy là không cần lắm, để tới cuối tuần tự làm cũng được. Ngược lại, có những việc người làm nhận thêm rất vui vì cần thêm thu nhập, chỉ cần được hỏi đàng hoàng.
Với người làm, quyền từ chối việc thêm là chính đáng. Họ có thể có nhà khác hẹn ngay sau, có con nhỏ chờ đón, hoặc việc thêm nằm ngoài khả năng. Chủ nhà nên nhận lời từ chối một cách nhẹ nhàng, không đánh giá người làm kém nhiệt tình chỉ vì một lần không ở lại được.
Câu nói mẫu cho hai phía
Câu nói rõ ràng, không vòng vo, giúp cả hai đỡ ngại. Dưới đây là vài câu mẫu, có thể sửa cho hợp giọng nhà mình:
- Nhà thuê nhờ thêm: "Hôm nay nhà có khách tối qua, chị dọn phòng khách kỹ hơn giúp em, chắc thêm khoảng nửa tiếng, em tính thêm như mọi khi nhé."
- Nhà thuê nhờ việc khác loại: "Chiều nay bé hơi sốt, chị trông bé giúp em một tiếng tới khi em về được không, em tính riêng phần này, chị thấy sao."
- Người làm báo sắp quá giờ: "Bếp hôm nay nhiều việc, em làm xong chắc quá giờ hai mươi phút, anh chị muốn em làm tiếp hay để phần lau tủ sang buổi sau."
- Người làm từ chối: "Hôm nay em có hẹn nhà khác lúc bốn giờ nên không ở lại được, buổi sau em đến sớm hơn làm bù phần này được không."
- Người làm nhắc tính thêm: "Hôm qua em ở thêm bốn mươi phút chờ anh về nhận chìa, em ghi vào sổ rồi, anh xem giúp em nhé."
Điểm chung của các câu trên là có ba phần: việc gì, thêm bao lâu, tính thế nào hoặc xử lý thế nào. Thiếu một trong ba phần là chỗ để hiểu khác nhau sau này.
Tính phần quá giờ thế nào cho hợp lý
Dùng cùng cách làm tròn đã thống nhất. Nếu từ đầu đã thống nhất làm tròn theo mười lăm phút hay nửa giờ, phần quá giờ cũng làm tròn như vậy. Đừng làm tròn xuống khi trả thêm mà làm tròn lên khi người làm đến muộn.
Mức giờ thêm như thường hay cao hơn. Có nhà tính phần quá giờ như giờ thường, có nhà cộng thêm một phần vì người làm phải bỏ lỡ việc khác hoặc về muộn. Không có mức chung, hai bên thoả thuận và giữ một cách.
Thời gian chờ chủ nhà về. Nếu người làm buộc phải ở lại vì chưa có người nhận nhà, thời gian đó nên tính như giờ làm. Họ không thể đi đâu khác trong lúc ấy.
Phần quá giờ do người làm chậm. Nếu nguyên nhân là người làm tự chậm, không phải do nhà thuê nhờ thêm, thì không tính là quá giờ. Nhưng nếu lần nào cũng chậm, nên xem lại bảng việc có quá tải không trước khi kết luận người làm chậm.
Việc khác loại: không chỉ là thêm giờ
Khi nhờ người giúp việc dọn dẹp chuyển sang trông trẻ, nấu ăn hay đưa người già đi khám, thứ thay đổi không chỉ là số giờ mà là trách nhiệm. Trông một đứa trẻ đang sốt khác hẳn lau sàn: người làm phải để ý từng chút, phải biết làm gì nếu bé sốt cao hơn, phải chịu áp lực nếu có chuyện. Việc này nên được hỏi riêng, tính riêng, và chỉ giao khi người làm thấy mình làm được.
Với những việc liên quan tới sức khoẻ người khác, dù là việc thêm một lần, nhà thuê nên dặn rõ người làm không tự cho uống thuốc, chỉ trông và báo lại; thấy dấu hiệu bất thường như khó thở, co giật, lơ mơ thì gọi cấp cứu và gọi chủ nhà ngay. Giao những việc này mà không dặn là đặt người làm vào thế khó, cả với họ lẫn với người được trông.
Việc khác loại cũng có thể là việc nặng như khuân đồ, kê lại tủ, lau trần. Người làm nhận dọn dẹp chưa chắc đã quen bê vác. Hỏi trước sức khoẻ của họ, đừng để một lần nhờ "tiện thể" thành một lần trẹo lưng, rồi cả hai phải lo chuyện đi khám.
Chủ nhà vắng nhà: ai quyết phần phát sinh
Phần lớn các buổi giúp việc theo giờ diễn ra khi chủ nhà đi làm. Người làm đến, mở cửa bằng chìa hay mã đã giao, làm việc một mình. Lúc đó nếu có chuyện ngoài dự kiến, như bồn rửa tắc, tủ lạnh có đồ hỏng chảy nước, nhà bừa hơn hẳn vì tối qua có tiệc, người làm không có ai để hỏi ngay. Họ phải tự đoán: làm luôn cho xong rồi về muộn, hay làm đúng giờ và để lại phần dở.
Cách gỡ là thống nhất trước một quy ước cho những lúc như vậy. Ví dụ: phát sinh dưới mười lăm phút thì cứ làm và ghi sổ; dài hơn thì nhắn tin hỏi, chờ trả lời trong khoảng mười phút, không có trả lời thì làm phần ưu tiên số một rồi về đúng giờ. Quy ước kiểu này giúp người làm không phải đoán ý, còn chủ nhà không bất ngờ khi về nhà.
Nên chọn một người nhà khác làm đầu mối dự phòng khi chủ nhà đang họp hay đang lái xe không trả lời được. Với việc khác loại như trông trẻ hay đưa người già đi đâu đó, quy ước nên chặt hơn: không có người trong nhà đồng ý thì không làm.
Ghi lại phát sinh để cuối tháng khỏi tranh cãi
Một quyển sổ nhỏ để ở bếp hoặc một cuộc trò chuyện nhắn tin chung là đủ. Thói quen ghi lại giúp cả hai bên đỡ phải nhớ.
- Mỗi lần có phát sinh, ghi ngày, việc gì, thêm bao lâu, ai đề nghị.
- Người làm ghi, chủ nhà xem và đánh dấu đồng ý trong ngày hoặc hôm sau.
- Nếu có chỗ chưa đồng ý, nói ngay trong tuần, đừng để dồn tới cuối tháng.
- Cuối tháng cộng lại phần phát sinh, ghi riêng một dòng với tiền công thường.
- Trả cùng lúc với tiền công tháng hoặc ngay cuối buổi nếu hai bên quen trả theo buổi.
Ghi lại không phải vì không tin nhau, mà vì sau vài tuần, chẳng ai nhớ chính xác hôm nào ở lại bao lâu. Khi đã có sổ, việc trả thêm thành chuyện bình thường, không ai phải mở lời khó khăn.
Khi phát sinh thành thói quen
Nếu tháng nào cũng có phát sinh vào cùng một kiểu, ví dụ tuần nào cũng có khách cuối tuần, buổi thứ Hai luôn quá giờ, thì đó không còn là phát sinh nữa mà là bảng việc đã thay đổi. Lúc đó nên ngồi lại, sửa bảng việc hoặc thêm giờ cố định cho buổi đó, thay vì để mỗi tuần lại tính lẻ.
Ngược lại, nếu người làm thường xuyên quá giờ mà nhà thuê thấy việc không nhiều hơn, cũng nên nói chuyện thẳng. Có thể người làm chưa quen nhà, có thể có việc nào đó họ làm theo cách tốn thời gian, có thể sức khoẻ họ không còn như trước. Hỏi han để tìm nguyên nhân thường hiệu quả hơn là trách móc.
Một mối thuê lâu dài cần cả hai bên thấy mình được đối xử công bằng. Phát sinh được hỏi trước, tính rõ, ghi lại, thì dù nhiều hay ít cũng không làm sứt mẻ lòng tin. Khi có bất đồng lớn về tiền công không tự giải quyết được, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu quyền và nghĩa vụ của mỗi bên theo quy định hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Người giúp việc ở lại thêm mười phút có cần trả thêm không?
Tuỳ cách làm tròn hai bên đã thống nhất. Nếu do nhà thuê nhờ hoặc phải chờ chủ nhà về, nên tính theo đúng cách đó. Nếu do người làm tự chậm thì không tính là quá giờ, nhưng nên xem lại bảng việc có vừa sức không.
Nhờ người giúp việc trông con một lúc có phải trả thêm không?
Nên trả thêm và nên hỏi trước, vì trông trẻ là việc khác loại, trách nhiệm cao hơn dọn dẹp. Dặn rõ người làm không tự cho bé uống thuốc, thấy bất thường thì gọi chủ nhà và gọi cấp cứu khi cần.
Người giúp việc có quyền từ chối làm thêm không?
Có. Người làm có thể có lịch khác, có việc gia đình hoặc thấy việc thêm không phù hợp. Nhà thuê nên nhận lời từ chối nhẹ nhàng, có thể đề nghị dời sang buổi sau hoặc tìm cách khác, không nên coi đó là thiếu nhiệt tình.
Tiền làm thêm giờ nên trả ngay hay cộng vào cuối tháng?
Cách nào cũng được, miễn hai bên thống nhất. Nếu trả theo buổi thì trả luôn phần thêm cuối buổi. Nếu trả theo tháng thì ghi lại từng lần trong sổ hoặc tin nhắn, cuối tháng cộng một dòng riêng để dễ đối chiếu.
Tháng nào cũng quá giờ thì nên làm gì?
Đó là dấu hiệu bảng việc đã nhiều hơn số giờ thuê. Ngồi lại xem việc nào có thể bớt, việc nào nên chuyển sang buổi khác, hoặc thoả thuận thêm giờ cố định. Đừng để quá giờ thành chuyện ngầm hiểu mà không tính.
Có nên ghi sổ phát sinh với người giúp việc quen lâu năm không?
Vẫn nên, chỉ cần vài dòng ngắn. Quen lâu năm thì càng ngại nhắc chuyện tiền, càng dễ để người làm chịu thiệt mà không nói. Sổ ghi giúp cả hai giữ sòng phẳng mà không ai phải mở lời khó khăn.