Theo giờ hợp với việc khó đoán trước thời gian, như dọn kho lần đầu hay chăm nhà theo bảng việc; theo buổi hợp với việc lặp lại đều đặn, mỗi buổi gần như giống nhau; khoán hợp với việc có điểm xong nhìn thấy được, như lắp một cái tủ hay mang bỏ một đống đồ. Chọn đúng cách thì ít tranh cãi, chọn sai thì hoặc người làm thấy thiệt, hoặc nhà thuê thấy bị kéo dài.
Ba cách này không cách nào tốt hơn hẳn. Cùng một nhà, có thể thuê người dọn dẹp theo buổi, thỉnh thoảng gọi người khuân đồ theo giờ và khoán cho người lắp kệ. Phần dưới so sánh ba cách, chỉ ra khi nào nên dùng cách nào, những điều cần chốt cho mỗi cách và những sai lầm hay gặp.
Ba cách tính công khác nhau ở đâu
Điểm khác nhau cốt lõi là ai chịu phần rủi ro khi việc nhanh hơn hay chậm hơn dự kiến. Bảng dưới tóm tắt để dễ hình dung.
| Cách tính | Ai chịu khi việc kéo dài | Hợp với việc | Cần chốt trước |
|---|---|---|---|
| Theo giờ | Nhà thuê trả thêm giờ | Khó đoán thời gian, nhiều việc nhỏ lặt vặt | Giờ bắt đầu, cách làm tròn, mốc dừng |
| Theo buổi | Hai bên điều chỉnh bảng việc | Lặp lại đều, nhà và việc quen thuộc | Một buổi gồm những việc gì, dài khoảng bao lâu |
| Khoán | Người làm chịu nếu ước hụt | Có điểm xong rõ, nhìn thấy được | Mức làm, phạm vi, việc nằm ngoài |
Đọc theo cột thứ hai sẽ thấy: theo giờ thì nhà thuê gánh phần chưa chắc, khoán thì người làm gánh, theo buổi thì hai bên cùng gánh và cùng chỉnh dần. Chọn cách nào là chọn ai gánh rủi ro, và người gánh rủi ro thường muốn được bù bằng giá hoặc bằng sự rõ ràng.
Khi nào tính theo giờ là hợp
Việc lần đầu, chưa ai rõ nhà mình. Người làm chưa biết nhà rộng bao nhiêu, bẩn tới đâu, chủ nhà cũng chưa biết người làm nhanh hay chậm. Tính theo giờ cho vài buổi đầu giúp hai bên hiểu nhau trước khi chốt cách khác.
Việc lặt vặt, nhiều thứ nhỏ cộng lại. Một buổi gồm treo vài cái móc, dời mấy chậu cây, thay ga, xếp lại giá giày. Khoán từng việc nhỏ mất công tính, theo giờ đơn giản hơn.
Việc phụ thuộc vào quyết định của chủ nhà. Dọn kho, sắp tủ, phân loại đồ: tốc độ phụ thuộc chủ nhà chọn nhanh hay chậm. Khoán thì người làm chịu thiệt vì chờ, nên theo giờ công bằng hơn.
Việc có thể dừng giữa chừng. Hôm nay làm được bao nhiêu thì làm, mai làm tiếp. Theo giờ cho phép dừng bất cứ lúc nào mà không phải tính lại phần đã khoán.
Khi nào tính theo buổi là hợp
Theo buổi là cách quen thuộc nhất với giúp việc theo giờ định kỳ: mỗi tuần hai ba buổi, mỗi buổi khoảng ba tiếng, làm theo bảng việc đã thống nhất. Sau vài tuần, cả hai đều biết một buổi gồm những gì và thường xong lúc nào. Lúc đó nói "một buổi" thay vì đếm từng giờ khiến mọi thứ nhẹ nhàng hơn: người làm không phải nhìn đồng hồ, chủ nhà không phải kiểm giờ vào ra.
Điều kiện để tính theo buổi suôn sẻ là bảng việc ổn định. Nếu hôm nay có khách, nhà bừa gấp đôi, thì buổi đó dễ kéo dài; hai bên cần có quy ước cho những ngày như vậy, ví dụ báo trước để tính thêm hoặc bớt phần xoay vòng. Nếu bảng việc thay đổi liên tục, tính theo buổi sẽ thành thiệt cho người làm.
Theo buổi cũng hợp với những việc như nấu một bữa tối, đi chợ cộng nấu, ngồi cùng ông bà một buổi chiều. Ở đó thứ được trả không phải là số phút mà là việc đã lo xong và sự có mặt đúng giờ. Khi tính theo buổi, nên ghi rõ một buổi dài khoảng bao lâu, để nếu một ngày nào đó buổi kéo dài bất thường, hai bên có căn cứ để nói chuyện.
Khoán việc: hợp với việc nào và phải chốt những gì
Khoán là trả trọn một số tiền cho một việc, xong là xong, không đếm giờ. Cách này hợp khi việc nhìn thấy được điểm kết thúc. Để khoán không thành cãi nhau, nên chốt rõ những điều sau trước khi bắt tay:
- Phạm vi: chính xác những gì được làm, ví dụ "lắp hai tủ và một giường, gồm cả dọn bao bì ra điểm rác của toà".
- Mức làm: thế nào là xong, ví dụ "tủ đứng vững, cánh đóng khít, không còn ốc thừa trên sàn".
- Việc nằm ngoài: "không gồm khoan tường bắt vít chống đổ", "không gồm đổi chỗ đồ cũ".
- Ai lo dụng cụ, vật tư, và nếu thiếu chi tiết do hàng lỗi thì xử lý sao.
- Nếu phát sinh việc ngoài phạm vi thì báo, bàn riêng, không tự làm rồi đòi thêm.
- Trả lúc nào: xong mới trả, hay trả trước một phần cho việc lớn.
Khoán còn hợp với những việc như mang bỏ một số món đồ cồng kềnh, cắt tỉa một khoảng vườn nhỏ, dọn ban công sau mùa mưa. Với những việc mà điểm xong khó đo, như "dọn sạch cả nhà", khoán dễ dẫn tới chuyện mỗi bên hiểu chữ "sạch" một kiểu. Khi đó nên quay về tính theo giờ hoặc theo buổi kèm bảng việc.
Gợi ý cách tính cho các việc vặt thường gặp
Bảng dưới là gợi ý hay gặp, không phải quy tắc. Mỗi nhà, mỗi người làm có thể chọn khác, miễn là hai bên rõ và đồng ý.
| Việc vặt | Cách hay dùng | Lý do |
|---|---|---|
| Dọn dẹp định kỳ theo bảng việc | Theo buổi | Lặp lại đều, sau vài tuần đã quen |
| Dọn kho, sắp tủ lần đầu | Theo giờ | Phụ thuộc chủ nhà quyết giữ hay bỏ |
| Lắp ráp tủ, giường, kệ | Khoán theo món | Điểm xong rõ, dễ kiểm |
| Khuân đồ lên tầng | Theo giờ hoặc khoán theo chuyến | Tuỳ lối đi và số món có rõ không |
| Đi chợ và nấu một bữa | Theo buổi | Thứ được trả là bữa ăn đúng giờ |
| Tưới cây, trông nhà khi đi xa | Theo lượt ghé | Mỗi lượt gần như giống nhau |
Khi chưa chắc, cứ bắt đầu bằng theo giờ cho vài lần đầu, ghi lại thời gian thực tế. Có số liệu của chính nhà mình rồi, chuyển sang theo buổi hay khoán sẽ có cơ sở hơn và người làm cũng dễ đồng ý hơn.
Chuyển từ cách này sang cách khác
Rất nhiều nhà bắt đầu theo giờ rồi chuyển sang theo buổi sau khoảng một tháng. Lúc chuyển, nên lấy trung bình số giờ thực tế của các buổi gần đây làm căn cứ, chứ không lấy buổi nhanh nhất. Nói rõ với người làm rằng buổi nào nhiều việc bất thường thì vẫn tính thêm, để họ không lo bị thiệt khi nhà có tiệc hay có khách.
Chuyển từ theo buổi sang khoán theo tháng, tức là trả trọn một khoản cho tất cả các buổi trong tháng, cũng hay gặp. Cách này đỡ phải đếm từng buổi, nhưng cần nói trước về những buổi nghỉ: người làm nghỉ ốm thì sao, nhà đi du lịch cả tuần thì sao. Nếu không chốt, cuối tháng lại phải ngồi tính lại từng buổi, mất luôn cái lợi của khoán tháng.
Còn khi thấy cách đang dùng gây khó chịu, như khoán mà lần nào người làm cũng phàn nàn bị thiệt, hay theo giờ mà chủ nhà luôn thấy buổi làm bị kéo dài, thì đó là tín hiệu nên đổi. Đừng cố giữ một cách tính chỉ vì đã quen. Ngồi lại, nhìn vào vài buổi gần nhất, chọn cách hợp hơn với việc thật đang làm.
Một nhà dùng cả ba cách trong cùng một tháng
Thử hình dung một gia đình ở nhà phố ba tầng. Mỗi tuần họ thuê một chị hàng xóm ba buổi để dọn dẹp và giặt giũ, tính theo buổi vì việc đã quen, buổi nào cũng gần giống buổi nào. Giữa tháng, họ mua một bộ giường tầng cho hai con, gọi một anh thợ quen trong ngõ tới lắp và chốt khoán theo món: lắp xong, giường đứng vững, dọn bao bì ra chỗ đổ rác là xong việc.
Cuối tháng, nhà dọn lại tầng thượng để làm chỗ phơi đồ. Đồ cũ chất đống mấy năm, chủ nhà cũng không biết bao nhiêu thứ còn dùng được. Lần này họ thuê hai người theo giờ, hẹn mốc xem lại sau ba tiếng, chủ nhà ở nhà để quyết giữ hay bỏ từng nhóm đồ.
Ba việc, ba cách tính, nhưng không ai thấy rối, vì mỗi việc đã được nói rõ từ đầu. Điều đáng học ở ví dụ này không phải là cách nào hay hơn, mà là thói quen hỏi một câu trước mỗi việc mới: việc này có điểm xong rõ không, có lặp lại không, có phụ thuộc vào mình không. Trả lời xong ba câu đó, cách tính gần như tự hiện ra.
Sai lầm hay gặp khi chọn cách trả công
Khoán việc mơ hồ. Khoán "dọn nhà đón Tết" mà không ghi phạm vi thì gần như chắc chắn có lúc hai bên không đồng ý về chuyện lau trần, lau cửa kính tầng trên có nằm trong đó không.
Theo giờ mà không có mốc dừng. Việc lớn tính theo giờ cần một mốc để cùng xem lại. Thiếu mốc, chủ nhà về thấy đã làm gấp đôi thời gian dự kiến và cảm thấy bị bất ngờ.
Theo buổi mà bảng việc cứ phình ra. Mỗi tuần nhờ thêm một việc nhỏ, ba tháng sau một buổi đã nhiều hơn trước một nửa mà tiền công vẫn như cũ. Cứ vài tháng nên xem lại bảng việc so với buổi ban đầu.
Ép người làm khoán thấp hơn ước tính của họ. Người làm đồng ý cho có việc, rồi làm vội để kịp. Nhà thuê được giá thấp nhưng nhận việc kém, lần sau lại phải thuê người khác.
Đổi cách tính giữa chừng một việc. Đang theo giờ thấy lâu quá liền đề nghị khoán phần còn lại, hoặc ngược lại. Nếu phải đổi, dừng lại, chốt phần đã làm theo cách cũ, rồi mới thoả thuận phần còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Giúp việc theo giờ nên trả theo giờ hay theo buổi?
Vài buổi đầu nên theo giờ để hai bên biết nhà mình cần bao lâu. Khi bảng việc đã ổn định và thời gian các buổi gần như nhau, chuyển sang theo buổi cho gọn, kèm quy ước tính thêm những buổi có việc bất thường.
Khoán việc vặt có rẻ hơn tính theo giờ không?
Không chắc. Khoán thì người làm gánh phần rủi ro việc kéo dài, nên họ thường ước dư một chút. Bù lại nhà thuê biết trước số tiền phải trả. Với việc có điểm xong rõ ràng, khoán thường gọn hơn chứ không hẳn rẻ hơn.
Khoán lắp tủ mà thiếu ốc vít thì ai chịu?
Nếu thiếu do hàng của nhà bán, đó không phải lỗi người làm. Nên thoả thuận trước: người làm báo ngay, chủ nhà liên hệ nơi bán, phần chờ hoặc phải quay lại hôm khác thì tính thêm hợp lý. Ghi điều này trong lúc chốt khoán.
Có nên khoán theo tháng cho người giúp việc định kỳ không?
Được, nếu số buổi mỗi tháng ổn định. Cần chốt trước cách xử lý buổi nghỉ do người làm ốm, do nhà đi vắng và ngày lễ. Không chốt những điều này thì cuối tháng vẫn phải đếm lại từng buổi.
Đang khoán mà việc phát sinh thêm thì sao?
Người làm nên dừng phần phát sinh và báo, hai bên bàn riêng phần đó theo giờ hoặc khoán thêm. Không nên tự làm rồi đòi thêm, cũng không nên ép người làm làm luôn trong giá khoán cũ.
Nhiều việc khác nhau trong một buổi thì tính thế nào?
Có thể tách: phần việc định kỳ tính theo buổi như thường, việc lớn thêm vào hôm đó tính khoán hoặc theo giờ riêng. Ghi rõ từng phần trong tin nhắn để cuối tháng cộng không bị lẫn.