Người thức đêm theo giờ cho người mới ra viện làm những việc trông nom: ở cạnh giường, đỡ người bệnh dậy đi vệ sinh, đưa nước, đắp chăn, đổi tư thế cho dễ chịu theo hướng dẫn, nhắc giờ uống thuốc theo hộp gia đình đã chia, ghi lại giấc ngủ và những điều khác thường. Họ không làm việc chuyên môn như tiêm, truyền, thay băng, chỉnh thiết bị y tế, và phải biết rõ những dấu hiệu cần gọi cấp cứu ngay.
Mấy đêm đầu sau khi ra viện thường là lúc cả nhà mệt nhất: người bệnh còn yếu, chưa quen lại giường nhà, hay tỉnh giấc, đi vệ sinh nhiều lần; con cháu đã thức nhiều đêm ở viện, ngày lại phải đi làm. Thuê người thức đêm vài tuần giúp gia đình có giấc ngủ, với điều kiện giao việc rõ và chuẩn bị chu đáo.
Trước khi thuê: hỏi kỹ nơi điều trị về chăm sóc ban đêm
Lúc làm thủ tục ra viện, gia đình nên hỏi bác sĩ, điều dưỡng những điều liên quan đến ban đêm: người bệnh được tự đi lại chưa hay phải có người đỡ, nằm tư thế nào, có phải kê cao đầu hay chân không, có được tắm chưa, vết mổ cần giữ khô thế nào, uống thuốc giờ nào, những dấu hiệu nào phải quay lại viện hoặc gọi cấp cứu. Ghi tất cả ra giấy, đừng chỉ nhớ.
Những lời dặn ấy là cơ sở để biết nhà mình cần kiểu người nào ban đêm. Nếu người bệnh còn đặt ống thông, có vết thương cần chăm theo giờ, phải dùng thiết bị hỗ trợ thở, hay cần xoay trở thường xuyên vì không tự cử động, thì cần người chăm bệnh có kinh nghiệm hoặc điều dưỡng, không phải người thức đêm thông thường. Nếu người bệnh đã tự cử động được, chỉ cần người ở cạnh, đỡ dậy, theo dõi, báo kịp, thì người đỡ đần theo giờ có thể nhận.
Khi tìm người, nói thẳng tình trạng của người bệnh để người làm biết mình có nhận được không. Người làm có kinh nghiệm sẽ hỏi lại những câu cụ thể; người chỉ nói "việc gì em cũng làm được" thì nên dè chừng.
Việc giao được và việc không giao cho người thức đêm
Bảng dưới là cách chia thường gặp, nhà nào có hướng dẫn riêng của nơi điều trị thì theo hướng dẫn đó.
| Việc | Người thức đêm theo giờ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngồi cạnh, để ý giấc ngủ, nhịp thở bình thường hay không | Làm được | Ghi lại giờ ngủ, giờ thức |
| Đỡ dậy đi vệ sinh, đưa bô, lau rửa nhẹ | Làm được nếu người bệnh tự đứng được phần lớn | Ngồi dậy từ từ, ngồi mép giường một lúc rồi mới đứng |
| Đưa nước, đắp chăn, chỉnh gối, đổi tư thế theo hướng dẫn | Làm được | Làm theo đúng tư thế bác sĩ dặn |
| Nhắc uống thuốc theo hộp đã chia | Làm được | Không tự lấy thêm, không đổi giờ |
| Tiêm, truyền, thay băng, xử lý ống thông | Không | Việc của nhân viên y tế hoặc người nhà đã được hướng dẫn |
| Chỉnh máy móc y tế tại nhà | Không | Chỉ báo khi thấy máy kêu, dây tuột |
| Cho uống thuốc ngủ, thuốc giảm đau ngoài đơn | Không | Gọi người nhà khi người bệnh đau, mất ngủ |
Phần "làm được" vẫn cần buổi đầu có người nhà làm mẫu: cách đỡ dậy, cách dùng bô, cách kê gối. Mỗi người bệnh một khác, đừng để người làm tự mò.
Chuẩn bị phòng cho đêm đầu tiên
Ban đêm, mọi việc nhỏ đều khó hơn ban ngày vì tối, vì mệt, vì người bệnh nửa tỉnh nửa mê. Gia đình chuẩn bị trước những thứ sau:
- Đèn ngủ ánh vàng đủ sáng để nhìn mặt người bệnh mà không chói, đèn hành lang ra nhà vệ sinh.
- Ghế cho người thức đêm ngồi cạnh giường, không phải giường nằm, để người làm không ngủ quên quá say.
- Bô hoặc ghế vệ sinh cạnh giường nếu đường ra nhà vệ sinh xa hoặc người bệnh còn yếu.
- Nước, cốc có ống hút, khăn, tấm lót giường, quần áo thay, để trong tầm tay.
- Hộp thuốc chia theo giờ, đặt ngoài tầm với của người bệnh nếu người bệnh hay lẫn.
- Tờ giấy ghi lời dặn của bác sĩ, các dấu hiệu cần gọi cấp cứu, tên và cách gọi người nhà theo thứ tự.
- Điện thoại sạc đầy của người làm, cửa ra vào mở được từ trong để nhân viên cấp cứu vào khi cần.
Đêm đầu nên có một người nhà ngủ ở phòng bên cạnh, để người làm gọi được ngay khi lúng túng, và để gia đình thấy người làm xoay xở thế nào.
Nhịp một ca đêm thường gặp
Ca đêm theo giờ thường từ khoảng chín, mười giờ tối tới sáng sớm. Mỗi nhà một nếp, khung chung như sau:
- Nhận ca: đọc sổ bàn giao, nghe người nhà dặn hôm nay người bệnh thế nào, đã uống thuốc buổi tối chưa.
- Trước giờ ngủ: đỡ người bệnh đi vệ sinh, thay đồ thoải mái, chỉnh gối, đắp chăn, tắt đèn lớn.
- Trong đêm: ngồi cạnh, cứ một khoảng thời gian lại nhìn xem người bệnh ngủ yên không, thở đều không.
- Người bệnh thức dậy: hỏi cần gì, đỡ ngồi dậy từ từ, đi vệ sinh, uống nước, rồi đưa nằm lại.
- Ghi lại mỗi lần thức, giờ nào, vì sao, có than gì không.
- Gần sáng: nhắc thuốc nếu có ngăn giờ sáng sớm, đỡ người bệnh dậy khi đã thức hẳn.
- Giao ca: kể lại cho người nhà những điều đáng chú ý, đưa sổ, chỉ ra chỗ cần để ý trong ngày.
Người làm không nên dùng điện thoại xem phim, nghe nhạc tai nghe suốt ca. Một tiếng gọi nhỏ, một tiếng thở khác thường có thể bị bỏ lỡ.
Phòng ngã ban đêm, điều lo nhất sau khi ra viện
Ngồi dậy từ từ. Người mới ra viện, nhất là người già, đứng dậy nhanh dễ choáng. Cho ngồi mép giường, chân chạm sàn một lúc rồi mới đứng.
Đi cùng, không đứng chờ. Người làm đi sát bên cạnh từ giường tới nhà vệ sinh và quay về, không để người bệnh tự đi rồi mình chờ ở cửa.
Dép bám, sàn khô. Không đi chân trần, không đi dép trơn. Lau ngay nước đổ.
Thanh chắn giường nếu được dặn. Có nhà dùng thanh chắn để người bệnh không lăn xuống; chỉ dùng khi nơi điều trị khuyên và không thay cho việc người làm để ý.
Lối đi thông, đèn bật sẵn. Trước khi người bệnh ngủ, dẹp dép, túi đồ, dây điện khỏi lối từ giường ra nhà vệ sinh. Bật sẵn đèn hành lang mờ để không phải dò công tắc trong bóng tối khi đang đỡ người bệnh. Nếu nhà có thảm nhỏ dễ trượt, cuộn cất đi trong những tuần đầu.
Đừng ngủ say. Người thức đêm có thể chợp mắt trên ghế khi người bệnh ngủ yên, nhưng phải đủ tỉnh để nghe tiếng động. Nhà nên cho người làm nghỉ đủ ban ngày, đừng thuê người đã làm cả ngày nơi khác đến thức tiếp đêm.
Giữ sức cho người thức đêm và thoả thuận ca
Thức trắng nhiều đêm liền là việc nặng hơn người ta tưởng. Người làm mệt thì phản xạ chậm, dễ ngủ gục, dễ cáu, mà người bệnh ban đêm lại cần người tỉnh táo nhất. Gia đình nên thoả thuận số đêm mỗi tuần vừa sức, có đêm nghỉ, hoặc chia cho hai người thay nhau nếu người bệnh cần trông nhiều tuần.
Thoả thuận rõ từ đầu: giờ bắt đầu, giờ kết thúc, người làm có được chợp mắt trên ghế khi người bệnh ngủ yên không, ăn khuya thế nào, có được dùng nhà vệ sinh, bếp của nhà không. Ca đêm khó đoán, có đêm người bệnh ngủ yên cả đêm, có đêm thức liên tục; công tính theo đêm thường đỡ tranh cãi hơn tính theo giờ. Mức công mỗi khu một khác, nên hỏi vài nhà quanh mình hoặc nơi giới thiệu người.
Nếu đêm đó người làm phải gọi cấp cứu, đi cùng người bệnh vào viện, gia đình nên nói trước là giờ phát sinh tính thế nào, ai trả tiền xe. Nói trước những chuyện ấy giúp người làm không ngại khi cần làm đúng việc, không phải cân nhắc chuyện tiền trong lúc gấp.
Lúc nào gọi cấp cứu ngay, lúc nào báo người nhà
Có những dấu hiệu người làm không được chờ tới sáng: khó thở, thở rít, môi tím; đau ngực, vã mồ hôi; lơ mơ, gọi không tỉnh, nói khó, méo miệng, yếu một bên người; co giật; chảy máu nhiều ở vết mổ hoặc nôn ra máu; sốt cao kèm rét run; ngã đập đầu. Gặp những điều này, gọi ngay cấp cứu một một năm, rồi gọi người nhà, mở sẵn cửa, chuẩn bị giấy tờ ra viện và hộp thuốc để đưa nhân viên y tế.
Những điều cần đánh thức người nhà hoặc gọi điện ngay trong đêm: người bệnh đau tăng hơn lúc tối, không ngủ được vì đau, sốt nhẹ, buồn nôn, đi tiểu khác thường, vết mổ đỏ hay rỉ dịch, người bệnh nói lẫn khác mọi khi. Người làm không tự xử lý, chỉ báo đúng điều mình thấy. Gia đình cũng nên nói rõ với người làm rằng gọi điện lúc nửa đêm vì một điều đáng lo là đúng việc, không ai trách, để họ không ngại mà chờ tới sáng.
Gia đình nên đưa người làm danh sách các dấu hiệu bác sĩ dặn riêng cho trường hợp này, vì mỗi loại bệnh, mỗi cuộc mổ có những dấu hiệu cần để ý khác nhau. Danh sách càng cụ thể, người làm càng tự tin, và người bệnh càng an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người thức đêm cho người mới ra viện cần chuẩn bị gì?
Hỏi kỹ nơi điều trị về chăm sóc ban đêm, ghi lời dặn và các dấu hiệu nguy hiểm ra giấy, chuẩn bị đèn ngủ, ghế ngồi, bô hoặc ghế vệ sinh, nước, khăn, hộp thuốc chia sẵn và danh sách người nhà cần gọi. Đêm đầu nên có người nhà ngủ gần.
Người thức đêm có được ngủ trong ca không?
Có thể chợp mắt trên ghế khi người bệnh ngủ yên, nhưng phải đủ tỉnh để nghe tiếng gọi, tiếng động. Không nên nằm ngủ ở phòng khác. Hai bên nên thoả thuận rõ chuyện này từ đầu.
Người bệnh kêu đau giữa đêm thì người thức đêm làm gì?
Hỏi đau ở đâu, đau thế nào, giúp đổi tư thế cho dễ chịu theo hướng dẫn, rồi gọi người nhà. Không tự cho uống thuốc giảm đau ngoài đơn. Đau ngực, khó thở hay đau dữ dội đột ngột thì gọi cấp cứu một một năm ngay.
Có nên thuê người thức đêm đã làm cả ngày ở nơi khác?
Không nên. Người đã làm cả ngày rất khó tỉnh táo suốt đêm, dễ ngủ quên đúng lúc người bệnh cần. Nên chọn người chỉ nhận ca đêm hoặc được nghỉ đủ ban ngày.
Thuê người thức đêm bao lâu sau khi ra viện là đủ?
Thường vài đêm tới vài tuần, tuỳ người bệnh hồi phục nhanh hay chậm. Khi người bệnh ngủ yên, tự đi vệ sinh được và bác sĩ không dặn gì thêm, gia đình có thể giảm dần số đêm thuê người.
Người mới ra viện còn đặt ống thông thì thuê người thức đêm thường được không?
Không nên giao cho người thức đêm thông thường. Người có ống thông, vết thương cần chăm theo giờ hay thiết bị hỗ trợ cần người chăm bệnh có kinh nghiệm hoặc điều dưỡng theo hướng dẫn của nơi điều trị.