Với ông bà hay quên, người trông nom theo giờ cần được dặn ba nhóm việc: giữ an toàn trong nhà (bếp, cửa, điện, nước, thuốc), giữ nhịp sinh hoạt đều đặn để cụ bớt lẫn, và cách nói chuyện để cụ không hoảng hay cáu. Kèm theo đó là danh sách những dấu hiệu phải báo con cháu ngay và lúc nào phải gọi cấp cứu.
Hay quên ở người già có nhiều mức và nhiều nguyên nhân, việc xác định là của bác sĩ. Bài này không bàn chuyện bệnh, chỉ bàn chuyện thực tế trong nhà: khi đã có người trông nom vài giờ mỗi ngày, làm sao để những giờ ấy an toàn và dễ chịu cho cụ, cho người làm, và để con cháu yên tâm hơn trong những giờ còn lại.
Trước khi thuê: nhà đã đưa cụ đi khám chưa
Nhiều gia đình bắt đầu thuê người trông nom khi thấy cụ quên nhiều: hỏi đi hỏi lại một câu, để đồ rồi không tìm thấy, quên đã ăn hay chưa, có lần ra chợ mà không nhớ đường về. Trước khi tính chuyện người trông nom, nên đưa cụ đi khám để bác sĩ đánh giá. Có những nguyên nhân gây lú lẫn có thể xử lý được, và lời dặn của bác sĩ về sinh hoạt, ăn uống, đi lại sẽ là phần quan trọng trong tờ dặn việc cho người trông nom.
Nếu cụ đã được chẩn đoán, gia đình nên nói cho người làm biết ở mức cần thiết: cụ hay quên chuyện gần, có lúc không nhận ra người, buổi chiều hay bồn chồn, hay đòi về nhà dù đang ở nhà. Người làm không cần biết hết hồ sơ bệnh, nhưng cần biết những gì sẽ gặp trong ca để không bất ngờ và không phản ứng sai.
Cũng nên nói thẳng với người làm về phạm vi: họ trông nom, bầu bạn, giữ an toàn, không phải người điều trị. Mọi thay đổi về thuốc men, ăn uống đặc biệt hay bài tập trí nhớ đều theo hướng dẫn của bác sĩ, không theo mẹo nghe được ở đâu đó.
Sắp nhà một lần cho yên tâm
Người trông nom chỉ ở vài tiếng, nên phần lớn an toàn đến từ cách sắp nhà. Gia đình làm một lần, người làm giữ cho đúng:
- Bếp gas khoá van tổng khi không nấu, hoặc chuyển sang bếp điện có tự ngắt; người làm kiểm tra bếp, ấm điện, bàn là trước khi về.
- Thuốc cất ở tủ có khoá hoặc chỗ cao, chỉ để ra ngoài hộp chia của ngày hôm đó.
- Dao kéo, chất tẩy rửa, thuốc diệt côn trùng cất riêng chỗ cụ không với tới hoặc không hay mở.
- Cửa ra ngoài có chốt cao hoặc chuông báo khi mở, để người làm biết cụ đi ra; không khoá nhốt cụ trong nhà một mình.
- Lối đi trong nhà gọn, không thảm nhỏ dễ trượt, có đèn ngủ ở hành lang và nhà vệ sinh.
- Ảnh người nhà có ghi tên dán ở chỗ cụ hay ngồi, giúp cụ gọi đúng tên và bớt bối rối.
- Đồng hồ lớn có ngày tháng và thứ đặt ở phòng khách để cụ tự nhìn, đỡ phải hỏi.
Đừng thay đổi bố trí nhà quá nhiều một lúc. Người hay quên dựa vào những thứ quen thuộc, đổi chỗ hết cùng lúc dễ làm cụ lạc ngay trong nhà mình.
Giữ nhịp sinh hoạt đều đặn
Giờ giấc cố định. Người trông nom đến đúng một giờ mỗi ngày, làm các việc theo cùng một thứ tự: chào, uống nước, đi dạo, ăn trưa, nghỉ. Nhịp quen giúp cụ bớt hỏi "bây giờ làm gì", bớt bồn chồn.
Một việc một lúc. Đưa cụ từng bước ngắn: "Bà cầm cốc nước nhé", rồi mới "bà uống một ngụm". Giao nhiều việc trong một câu dễ làm cụ rối.
Việc tay chân quen thuộc. Gấp khăn, nhặt rau, xếp kẹp phơi đồ, tưới cây. Những việc cụ từng làm cả đời thường vẫn còn trong tay, cho cụ cảm giác có ích.
Ánh sáng ban ngày. Đưa cụ ra chỗ sáng, ra sân buổi sáng. Ngồi trong phòng tối cả ngày dễ làm cụ lẫn lộn ngày đêm.
Ghi lại để ca sau làm giống. Cụ thích làm gì, ghét gì, giờ nào hay bồn chồn, ghi vào sổ để người nhà và người làm khác theo cùng một cách.
Nói chuyện với người hay quên: những câu nên và không nên
Nguyên tắc chung là đừng cãi, đừng kiểm tra, đừng sửa sai liên tục. Cụ nói "hôm nay con trai bà chưa về" dù con trai đã đi làm từ sáng, người làm không cần giảng "chú ấy đi làm rồi mà bà", mà chỉ cần đáp "chú đi làm, chiều chú về, giờ bà cháu mình uống nước đã". Cụ hỏi lại lần thứ mười, trả lời như lần đầu, giọng bình thường.
Tránh những câu như "bà quên rồi à", "cháu vừa nói xong mà", "bà nhớ cháu tên gì không". Những câu ấy làm cụ xấu hổ, có cụ phản ứng bằng cách cáu gắt hoặc thu mình. Thay vào đó, tự giới thiệu lại nhẹ nhàng: "Cháu là Lan đây bà, hôm nào cháu cũng sang với bà".
Khi cụ bồn chồn đòi đi đâu đó, thường là đòi về nhà hay đi đón con, đừng giữ chặt hay quát. Đi cùng cụ một vòng ra sân, hỏi cụ về ngôi nhà, về đứa con cụ nhắc, rồi rủ cụ vào uống nước. Đổi hướng câu chuyện thường hiệu quả hơn là nói "bà đang ở nhà rồi". Nếu cụ vẫn rất kích động, gọi người nhà để nói chuyện qua điện thoại với cụ.
Phòng cụ đi lạc
Biết cụ đang ở đâu. Trong ca, người làm không để cụ ra khỏi tầm mắt lâu. Đi vệ sinh hay nấu bếp thì đưa cụ ngồi gần, hoặc báo cụ và để cửa ngoài có chuông.
Vòng tay hoặc thẻ ghi thông tin. Gia đình có thể cho cụ đeo vòng hay mang trong túi áo một tấm thẻ ghi tên, địa chỉ, người cần gọi. Nhờ hàng xóm, bảo vệ toà nhà để mắt giúp.
Ảnh mới chụp của cụ. Lưu một tấm ảnh cụ chụp gần đây, mặc đồ thường ngày, trong điện thoại người làm và người nhà. Có chuyện là đưa được ngay.
Khi không thấy cụ. Tìm ngay quanh nhà, các phòng, sân, đầu ngõ trong vài phút đầu, đồng thời gọi con cháu. Không thấy thì báo bảo vệ khu nhà, công an phường hoặc xã nơi ở để được hỗ trợ tìm, không chờ lâu.
Một ca trông nom ba tiếng mẫu
Khung dưới đây là ví dụ cho ca buổi sáng muộn sang trưa. Gia đình sửa theo nếp của cụ rồi in ra dán ở bếp để người làm theo cùng một thứ tự mỗi ngày.
- Đến nơi, chào cụ bằng tên mình, nhìn qua bếp, cửa, xem cụ đã ăn sáng chưa theo sổ hoặc tin nhắn người nhà.
- Mời cụ uống nước, ngồi cạnh trò chuyện vài phút về một chuyện quen: thời tiết, cây ngoài ban công, đứa cháu.
- Đưa cụ ra sân hoặc đi một vòng quanh khu nhà, đi chậm, cùng một tuyến đường mỗi ngày.
- Về nhà, cùng cụ làm một việc tay chân quen thuộc trong khi người làm chuẩn bị bữa trưa.
- Ăn trưa, để ý cụ ăn được bao nhiêu, không để cụ ăn lần thứ hai nếu cụ quên là đã ăn mà nhẹ nhàng mời cụ ăn trái cây.
- Đưa cụ đi nghỉ trưa, kiểm tra bếp, ấm điện, cửa ra vào, hộp thuốc của ngày.
- Ghi sổ, nhắn con cháu, chào cụ và nói rõ mai mấy giờ quay lại.
Giữ cùng một khung giúp cụ quen nhịp, giúp người thay ca một hôm cũng làm đúng, và giúp con cháu biết ngay khi có gì lệch khỏi thường ngày.
Những việc người trông nom không làm
Có vài cách mà người ngoài nghe thì "tiện", nhưng không nên làm với người hay quên: khoá trái cửa để cụ ở một mình rồi đi chợ; trói tay hay buộc cụ vào ghế để cụ khỏi đi lung tung; cho cụ uống thuốc ngủ, thuốc an thần không có chỉ định để cụ ngủ cho yên; doạ nạt để cụ ngồi yên. Những việc này nguy hiểm, có thể vi phạm pháp luật, và làm cụ hoảng sợ hơn.
Người trông nom cũng không tự quản tiền, thẻ ngân hàng, giấy tờ nhà đất của cụ, kể cả khi cụ đưa. Người hay quên có thể đưa đồ quý cho người làm rồi quên mất, sau đó lại nghĩ bị lấy. Gia đình nên cất đồ quý và giấy tờ, người làm thấy cụ đưa đồ thì từ chối nhẹ nhàng và báo con cháu.
Nếu ca làm bắt đầu kéo dài, cụ cần người cả ngày hoặc cả đêm, gia đình nên tính chia ca hoặc người có kinh nghiệm chăm người suy giảm trí nhớ, thay vì kéo một người theo giờ làm quá sức.
Lúc nào gọi cấp cứu, lúc nào báo con cháu đưa cụ đi khám
Cụ lú lẫn đột ngột nặng hơn hẳn trong vài giờ, không nhận ra người quen, nói lung tung, sốt, ngủ li bì khó gọi, hoặc có dấu hiệu méo miệng, nói khó, yếu một bên tay chân, người làm gọi cấp cứu một một năm ngay rồi báo con cháu. Ngã đập đầu dù sau đó cụ vẫn tỉnh cũng cần báo ngay, vì người hay quên có khi không tự nói được mình đau.
Những thay đổi chậm hơn như quên nhiều hơn rõ rệt trong vài tuần, ăn ít, sút cân, mất ngủ đêm, hay cáu gắt hơn trước, thì người làm ghi vào sổ và báo trong ngày. Gia đình mang những ghi chép ấy khi đưa cụ đi tái khám, bác sĩ sẽ có thêm thông tin để điều chỉnh cách chăm sóc.
Cụ hay quên thường không tả được mình khó chịu ở đâu. Thay vào đó cụ có thể cáu hơn, đi đi lại lại, ôm bụng, nhăn mặt khi đứng lên, không chịu ăn. Người làm để ý những biểu hiện ấy, ghi rõ và báo, vì đó có khi là cách duy nhất cụ cho biết mình đang đau.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà hay quên có nên để ở nhà một mình vài tiếng không?
Tuỳ mức độ, nên hỏi bác sĩ đang theo dõi cụ. Nếu cụ đã có lần đi lạc, quên tắt bếp hoặc uống nhầm thuốc thì không nên để một mình, cần người trông nom hoặc người nhà ở cạnh trong những giờ đó.
Người già hay quên hỏi đi hỏi lại thì trả lời thế nào?
Trả lời ngắn, bình thường như lần đầu, không nói "bà hỏi rồi mà". Có thể ghi câu trả lời lên tờ giấy lớn đặt cạnh cụ, ví dụ con đi làm chiều về, để cụ tự đọc khi lại thắc mắc.
Không thấy ông bà hay quên đâu thì làm gì trước?
Tìm ngay quanh nhà và đầu ngõ trong vài phút đầu, đồng thời gọi con cháu. Không thấy thì báo bảo vệ khu nhà và công an phường hoặc xã nơi ở, đưa ảnh mới chụp của cụ. Không nên chờ lâu rồi mới báo.
Có nên khoá cửa để ông bà hay quên không đi ra ngoài?
Không nên khoá cụ ở nhà một mình, vì nguy hiểm khi có cháy hay cụ ngã. Có thể dùng chốt cao hoặc chuông báo khi cửa mở trong lúc có người ở nhà, để người trông nom biết cụ đi ra.
Người trông nom có được cho ông bà uống thuốc an thần để ngủ không?
Không. Thuốc an thần, thuốc ngủ chỉ dùng khi bác sĩ kê và theo đúng đơn, do gia đình chia sẵn. Người trông nom không tự cho cụ uống thêm bất cứ thuốc gì.
Ông bà hay quên đưa tiền, vàng cho người giúp việc thì sao?
Người giúp nên từ chối nhẹ nhàng và báo con cháu. Gia đình nên cất tiền, vàng, giấy tờ quan trọng ở chỗ an toàn, tránh để cụ đưa rồi quên, sau đó cả hai bên khó xử.