Người giúp theo giờ có thể hỗ trợ tắm gội cho người già còn tự đứng, tự ngồi được: chuẩn bị nhà tắm, pha nước, đỡ cụ vào ra, gội đầu, kỳ lưng, lau khô, mặc đồ. Khi cụ nằm liệt, có vết thương, vết loét, đang đặt ống thông, vừa mổ, hay đứng không vững dù có người đỡ, thì việc tắm rửa nên do người chăm sóc có nghề làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Nhà tắm là chỗ người già dễ ngã nhất trong nhà: sàn ướt, phải cúi, phải xoay người, nước nóng lạnh thay đổi. Thêm vào đó là chuyện ngại ngùng khi để người khác thấy cơ thể mình. Thuê người hỗ trợ tắm gội vì vậy cần chọn đúng người, sắp nhà tắm cho an toàn và giữ thể diện cho cụ.
Người giúp theo giờ hay người có nghề: chia theo tình trạng của cụ
Bảng dưới là cách chia thường dùng trong các gia đình. Tình trạng của mỗi cụ khác nhau, nên khi phân vân hãy hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng đang theo dõi cụ.
| Tình trạng của cụ | Ai hỗ trợ tắm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tự đi lại, chỉ chậm và sợ trượt | Người giúp theo giờ | Có ghế tắm, tay vịn, thảm chống trơn; người giúp đứng sát |
| Đi lại cần người đỡ, đứng lâu mỏi | Người giúp theo giờ đã được hướng dẫn | Tắm ngồi, chia việc gọn trong một khoảng ngắn |
| Vừa ra viện sau mổ, có vết khâu, đang đặt ống | Người có nghề hoặc người nhà đã được nhân viên y tế hướng dẫn | Hỏi rõ được tắm chưa, giữ khô chỗ nào |
| Nằm liệt, xoay trở khó | Người chăm bệnh có kinh nghiệm | Thường là lau người tại giường, cần hai người khi xoay |
| Có vết loét, vết thương hở, bệnh da | Người có nghề theo chỉ định | Người giúp theo giờ không tự xử lý vết thương |
Nếu nhà chưa chắc cụ thuộc nhóm nào, nên nhờ người có nghề đến làm mẫu một hai buổi, rồi mới giao cho người giúp theo giờ những phần họ làm được an toàn.
Sắp nhà tắm trước khi để người khác tắm cho cụ
Nhà tắm an toàn là việc của gia đình làm một lần, người giúp chỉ cần giữ cho đúng nếp. Những thứ thường cần:
- Ghế tắm chắc chân có đế cao su, đặt sao cho cụ ngồi vững, lưng có chỗ tựa nếu cụ yếu.
- Tay vịn bắt chắc vào tường cạnh bồn cầu và chỗ tắm; việc khoan bắt tay vịn nên nhờ thợ có nghề.
- Thảm chống trơn trong và ngoài chỗ tắm, dép đế bám cho cụ.
- Vòi sen cầm tay để người giúp điều chỉnh dòng nước, không phải xối từ trên đầu.
- Đèn đủ sáng, công tắc ở chỗ với tới; bình nóng lạnh có người nhà kiểm tra định kỳ, người giúp không tự sửa đồ điện.
- Khăn, đồ thay, lược, dầu gội để sẵn trên kệ ngang tầm tay, người giúp không phải bỏ cụ một mình để đi lấy đồ.
- Cửa nhà tắm không khoá trong khi cụ tắm; thay bằng tấm rèm để giữ kín đáo.
Nhà nhỏ không lắp được nhiều thứ thì ít nhất cũng cần ghế tắm và thảm chống trơn. Hai món này đỡ được phần lớn những cú trượt ngã hay gặp.
Mùa lạnh, nhiều nhà chuyển chỗ tắm cho cụ sang phòng kín gió, dùng chậu lớn và ghế thấp, hoặc lau người bằng khăn ấm thay cho tắm vòi. Không dùng bếp than, lò sưởi đốt lửa trong nhà tắm đóng kín để sưởi, vì nguy cơ ngạt khí. Máy sưởi điện, nếu có, nên đặt xa chỗ nước và do người nhà bật tắt, người giúp chỉ dùng khi đã được chỉ cách. Sau mỗi lần tắm, người giúp lau khô sàn, treo khăn, cất dầu gội lên kệ để lần sau cụ vào nhà tắm không giẫm phải nước đọng hay chai lọ rơi dưới sàn.
Một lần tắm gội an toàn diễn ra thế nào
Thứ tự dưới đây là khung tham khảo cho cụ còn ngồi được; nhà nào có hướng dẫn riêng của nhân viên y tế thì làm theo hướng dẫn đó.
- Hỏi cụ có muốn tắm bây giờ không, chọn giờ ấm trong ngày, tránh ngay sau bữa ăn hoặc lúc cụ đang mệt.
- Đóng cửa sổ cho kín gió, pha nước, thử nước bằng mu bàn tay hoặc khuỷu tay của người giúp trước, rồi để cụ thử.
- Đỡ cụ vào ngồi ghế, để cụ tự cởi phần nào làm được; phủ khăn lên phần chưa tắm cho cụ đỡ lạnh và đỡ ngại.
- Gội đầu trước khi cụ còn tỉnh táo, ngửa đầu nhẹ, che mắt bằng khăn khô; không để nước chảy vào tai.
- Tắm từ trên xuống, để cụ tự lau những chỗ cụ tự làm được, người giúp chỉ đỡ phần cụ không với tới.
- Lau khô ngay, đặc biệt kẽ chân, nếp da; mặc đồ ấm ngay trong nhà tắm hoặc đưa ra chỗ ấm.
- Đỡ cụ ra khỏi nhà tắm bằng lối đã khô, rồi mới quay lại dọn.
Cả lần tắm nên gọn trong khoảng mười lăm tới hai mươi phút. Kéo dài quá, cụ dễ lạnh, dễ mệt, dễ chóng mặt khi đứng dậy.
Giữ thể diện cho cụ khi người khác tắm cho mình
Hỏi ý cụ chọn người. Nhiều cụ bà chỉ chịu để phụ nữ tắm cho mình, nhiều cụ ông ngại người trẻ. Hỏi thẳng cụ, chọn người cụ thấy thoải mái. Ép cụ nhận người cụ ngại thì lần tắm nào cũng căng thẳng.
Che phần chưa tắm. Dùng khăn lớn phủ lên người, chỉ mở phần đang tắm. Cách nhỏ này làm cụ đỡ ngại rất nhiều.
Để cụ tự làm phần mình làm được. Cụ tự xoa xà phòng, tự lau mặt, dù chậm, vẫn tốt hơn người khác làm hết. Cụ giữ được cảm giác mình còn tự chủ.
Nói trước khi chạm. "Cháu gội đầu cho bà nhé", "giờ cháu lau lưng ạ". Báo trước từng việc giúp cụ không giật mình và thấy được tôn trọng.
Không bình luận về cơ thể. Không nhận xét cụ gầy, cụ béo, da cụ thế này thế kia. Thấy điều lạ trên da thì ghi lại và báo con cháu riêng, không nói trước mặt cụ.
Chọn người hỗ trợ tắm và mấy buổi đầu
Người hỗ trợ tắm cần ba điều: đủ sức đỡ một người lớn đứng lên ngồi xuống, đôi tay nhẹ nhàng, và biết dừng lại hỏi khi không chắc. Khi gặp lần đầu, hỏi họ đã từng tắm cho người lớn tuổi chưa, đã gặp tình huống cụ chóng mặt trong nhà tắm chưa, họ làm gì lúc ấy. Người trả lời thật thà "em chưa gặp, em sẽ gọi nhà mình ngay" đáng tin hơn người nói gì cũng biết.
Mấy buổi đầu, con cháu nên có mặt và làm cùng. Người nhà làm mẫu một lượt: cụ quen ngồi phía nào, dầu gội nào, nước ấm cỡ nào, khăn nào lau đầu, đồ nào mặc trước. Buổi sau để người giúp làm, người nhà đứng ngoài rèm, nghe cụ có than gì không. Sau vài buổi, khi cụ đã quen tay người giúp, mới để hai người tự làm.
Nên thống nhất một giờ tắm cố định trong lịch của người giúp theo giờ, ví dụ đầu giờ chiều những ngày nắng ấm. Lịch đều giúp cụ chuẩn bị tinh thần, người giúp sắp việc khác quanh giờ đó, và cả nhà biết ngày nào cụ đã tắm.
Những việc người giúp theo giờ không làm trong lúc tắm
Có vài việc dù cụ nhờ hay người nhà vô tình giao, người giúp theo giờ vẫn nên từ chối hoặc hỏi lại: rửa, thay băng hay bôi thuốc lên vết thương, vết loét; tháo lắp hay vệ sinh ống thông; cắt móng chân cho người tiểu đường hoặc móng quặp, móng dày; xoa bóp những chỗ cụ đang đau theo cách tự nghĩ; tắm cho cụ ngay khi cụ đang sốt, đang chóng mặt. Những việc này cần người có nghề hoặc lời dặn của bác sĩ.
Cũng không nên một mình đỡ cụ ra vào bồn tắm sâu, hoặc bế cụ từ giường vào nhà tắm khi cụ không tự đứng. Một cú trượt khi đang bế có thể làm cả hai cùng ngã. Nếu nhà vẫn muốn tắm theo cách đó, cần có hai người và dụng cụ hỗ trợ, hoặc chuyển sang lau người tại giường theo hướng dẫn.
Ghi những giới hạn này vào thoả thuận ngay từ đầu. Người giúp nói "việc này em không được học, nhà mình nhờ người có nghề nhé" là đang giữ an toàn cho cụ, chứ không phải ngại việc.
Khi nào dừng lại, gọi cấp cứu hoặc báo bác sĩ
Đang tắm mà cụ chóng mặt, lả đi, vã mồ hôi lạnh, khó thở, nói khó hoặc trượt ngã đập đầu, người giúp tắt nước, giữ cụ ngồi hoặc nằm tại chỗ an toàn, phủ khăn giữ ấm, rồi gọi cấp cứu một một năm và gọi con cháu. Không cố bế cụ dậy một mình nếu cụ kêu đau hông, đau lưng sau cú ngã, vì có thể làm tổn thương nặng hơn.
Những điều thấy được khi tắm cũng là thông tin quý: vết bầm không rõ lý do, chỗ da đỏ mãi không hết ở vùng tì đè, sưng ở chân, vết trầy lâu lành. Người giúp ghi lại, chụp ảnh nếu cụ đồng ý, báo con cháu để gia đình đưa cụ đi khám. Người giúp không đoán đó là bệnh gì, chỉ cần báo đúng và kịp.
Có những hôm nên hoãn tắm, chỉ lau người bằng khăn ấm: cụ đang sốt, đang ho nhiều, vừa ngã hôm trước, mệt hơn thường lệ hoặc trời trở lạnh đột ngột. Người giúp nhắn hỏi con cháu trước khi quyết, và ghi vào sổ lý do hôm nay không tắm để người sau biết.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên tắm cho người già yếu một lần?
Tuỳ sức khoẻ, thời tiết và thói quen của cụ, nhiều nhà tắm cách ngày hoặc vài lần mỗi tuần, ngày không tắm thì lau người bằng khăn ấm. Nếu cụ có bệnh da hay vừa ra viện, hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng để được dặn cụ thể.
Người giúp việc theo giờ có tắm cho người nằm liệt được không?
Không nên giao một mình. Người nằm liệt thường cần lau người tại giường, xoay trở đúng cách, thường hai người làm, và cần chăm da vùng tì đè. Việc này hợp với người chăm bệnh có kinh nghiệm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Làm sao để ông bà đỡ ngại khi người lạ tắm cho mình?
Hỏi ý cụ chọn người, cho cụ làm quen vài buổi trước, che phần chưa tắm bằng khăn lớn, nói trước từng việc và để cụ tự làm những phần cụ làm được. Có con cháu ở nhà trong mấy lần đầu cũng giúp cụ yên tâm hơn.
Nhà tắm chật có cần sửa lại để tắm cho người già không?
Không cần sửa lớn. Ghế tắm chắc chân, thảm chống trơn, vòi sen cầm tay và tay vịn bắt chắc đã giảm được nhiều rủi ro. Việc khoan lắp tay vịn hay sửa điện nước nên nhờ thợ có nghề.
Người già tắm xong bị chóng mặt thì làm gì?
Cho cụ ngồi hoặc nằm xuống ngay tại chỗ an toàn, giữ ấm, không cho đứng dậy vội, rồi báo con cháu. Nếu cụ lả đi, nói khó, khó thở hoặc không tỉnh thì gọi cấp cứu một một năm ngay.
Có nên gội đầu cho người già mỗi ngày không?
Thường không cần mỗi ngày, nhất là khi trời lạnh. Nhiều nhà gội vài lần mỗi tuần vào giờ ấm, sấy khô ngay. Với cụ có vết thương ở đầu, vừa mổ hay có bệnh da đầu thì làm theo dặn của bác sĩ.