Nhờ người quen, họ hàng sang giúp việc nhà thì vẫn nên có thoả thuận rõ ràng, thậm chí cần rõ hơn thuê người lạ, vì chuyện tiền bạc và giao việc với người thân dễ bị bỏ ngỏ do ngại. Ba việc cần nói thẳng từ đầu: có trả công không và trả theo cách nào, làm những việc gì vào giờ nào, và khi một bên muốn dừng thì báo ra sao. Nói rõ là cách giữ tình thân, không phải làm mất nó.
Bài này dành cho những gia đình nhờ dì, cô, chị họ, người cùng quê hay bạn cũ của mẹ sang giúp nấu cơm, dọn nhà, trông nom ông bà vài giờ mỗi ngày. Phần pháp lý chỉ nêu nguyên lý: nếu người thân làm thường xuyên và nhận tiền công đều đặn, quan hệ đó vẫn có thể được nhìn như quan hệ lao động giúp việc gia đình; trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Vì sao nhờ người thân lại dễ vướng hơn thuê người lạ
Nhiều gia đình chọn nhờ người thân vì tin cậy, vì người thân biết nếp nhà, vì ông bà dễ chịu khi có người quen trong nhà hơn là người lạ. Những lợi thế đó là thật. Nhưng cũng chính sự thân quen làm cho những chuyện cần nói lại không được nói.
Với người lạ, chủ nhà tự nhiên hỏi tiền công, giờ giấc, việc gì làm việc gì không. Với dì hay chị họ, những câu hỏi đó nghe như tính toán, nên nhiều nhà chọn cách "cứ sang đi, rồi nhà con gửi chút gì". Người thân sang làm, cũng ngại hỏi, rồi mỗi bên tự hiểu theo cách của mình. Người làm nghĩ mình đang giúp một tay, chủ nhà nghĩ đã trả công đủ; hoặc ngược lại, chủ nhà nghĩ người thân sang chơi tiện làm giúp, người thân thì nghĩ mình đang đi làm.
Sau vài tháng, những khoảng hiểu lệch đó tích lại thành cảm giác bị lợi dụng ở một phía hoặc bị coi là người làm thuê ở phía kia. Và khi chuyện bùng ra, nó không chỉ là chuyện giữa hai người mà lan ra cả họ hàng, đến tai bố mẹ, anh chị em hai bên.
Vì vậy, với người thân, thoả thuận rõ ràng không phải là đối xử lạnh lùng, mà là cách tôn trọng công sức của họ và giữ cho quan hệ gia đình không bị tiền bạc làm sứt mẻ.
Chuyện tiền công: nói sao cho khỏi ngại
Quyết định trước là có trả công hay không. Nếu người thân sang làm thường xuyên, có giờ giấc, làm những việc của người giúp việc, thì nên trả công rõ ràng. Nếu chỉ thỉnh thoảng sang chơi tiện tay giúp, thì có thể biếu quà theo dịp. Đừng để ở giữa, kiểu lúc trả lúc không.
Nói bằng lời của gia đình. Có thể mở lời: "nhà con muốn dì sang giúp lâu dài, con gửi dì tiền công hằng tháng như người làm bên ngoài, để dì yên tâm mà nhà con cũng không áy náy". Câu nói đặt việc trả công thành sự tôn trọng, không phải sự mua bán.
Tham khảo mặt bằng chung. Hỏi mức công phổ biến cho việc tương tự ở khu mình để không trả quá thấp vì nghĩ "người nhà mà", cũng không tạo áp lực vì trả quá cao. Mức cụ thể hai bên tự thống nhất.
Trả đúng hẹn, đúng cách. Người thân thường không đòi, nên chủ nhà càng phải tự giác trả đúng ngày đã nói. Chuyển khoản hoặc đưa tận tay kèm lời cảm ơn, đừng nhờ người thứ ba đưa hộ hay gửi kèm trong đồ biếu.
Tách tiền công với tiền chợ. Nếu người thân đi chợ nấu cơm, đưa riêng tiền chợ và để họ giữ sổ chi tiêu. Trộn lẫn hai khoản là nguồn hiểu lầm hay gặp nhất.
Ghi lại thoả thuận với người thân: nhẹ nhàng mà đủ
Nhiều người nghĩ viết giấy với người thân là quá xa cách. Nhưng ghi lại không nhất thiết là giấy tờ có chữ ký. Với người thân, một tin nhắn sau buổi nói chuyện là đủ: "con ghi lại cho dì dễ nhớ nhé: dì sang thứ Hai, Tư, Sáu, từ chiều tới lúc nấu xong cơm tối; tiền công con gửi ngày mùng năm hằng tháng; tiền chợ con để riêng trong hộp ở bếp; tuần nào dì bận thì nhắn con trước một hôm". Một tin như vậy không làm ai phật lòng, mà giúp cả hai nhớ đúng.
Nếu người thân không quen nhắn tin, có thể viết vài dòng vào một tờ giấy dán trong bếp, kiểu bảng nhắc việc, kèm ngày trả công. Cũng có thể kể lại cho một người khác trong nhà nghe, để có người cùng nhớ.
Khi có thay đổi, như thêm buổi hay tăng công, nhắn lại một dòng mới. Sau một năm, chuỗi tin nhắn đó là bức tranh rõ ràng về quan hệ làm việc, rất hữu ích nếu chẳng may có hiểu lầm, hay khi người thân cần chứng minh thu nhập cho việc gì đó của họ.
Giao việc cho người thân mà không như ra lệnh
Giao việc cho người lớn tuổi hơn mình, như dì hay bác, là việc khó với nhiều người trẻ. Nói thẳng thì sợ hỗn, không nói thì việc làm không đúng ý. Cách nhẹ nhàng là cùng nhau liệt kê việc thay vì đưa ra danh sách soạn sẵn: "dì xem giúp con, mỗi buổi dì làm được những việc gì, việc nào để cuối tuần con tự làm".
Nên nói rõ những việc không nhờ, để người thân không cảm thấy phải ôm hết. Người thân thường có xu hướng làm quá phần mình vì thương, rồi mệt mà không dám kêu. Một câu "dì đừng lau cửa kính trên cao, việc đó để con gọi người" vừa giữ an toàn vừa cho thấy mình quan tâm.
Khi việc chưa vừa ý, góp ý riêng, không nói trước mặt con cái hay khách. Dùng cách nói hỏi ý thay vì phán xét: "món canh hôm qua bọn trẻ kêu hơi mặn, dì thấy lần sau mình bớt chút muối được không". Người thân thường tự ái nhanh hơn người làm thuê, vì họ cảm thấy bị đánh giá cả con người chứ không chỉ công việc.
Cũng cần thống nhất trong nhà ai là người giao việc. Nếu chồng, vợ, bố mẹ hai bên đều dặn người thân mỗi người một ý, người thân sẽ rơi vào thế khó, làm theo ai cũng mất lòng người kia.
Ranh giới giữa người làm và người nhà
Người thân sang giúp việc ở vào vị trí lưng chừng: vừa là người làm, vừa là người trong họ. Ranh giới mờ đó cần được tôn trọng từ cả hai phía.
Với chủ nhà, đừng vì là người thân mà kéo dài giờ làm, nhờ thêm việc bất cứ lúc nào, hay gọi sang làm vào ngày nghỉ "vì nhà mình mà". Cũng đừng để người thân thành người trông trẻ mặc định khi không có thoả thuận. Nếu cần thêm, hỏi và tính thêm như với người ngoài.
Với người thân, đừng vì là người nhà mà can thiệp vào chuyện riêng của gia đình chủ, như cách dạy con, chuyện vợ chồng, chuyện tiền nong. Những góp ý dù xuất phát từ thương có thể làm chủ nhà khó chịu, nhất là khi lan ra ngoài họ hàng.
Chuyện riêng của nhà chủ mà người thân biết được khi làm việc trong nhà, nên giữ trong nhà. Đây là điều mà người làm ngoài thường được dặn, nhưng với người thân thì hay bị bỏ qua, vì nghĩ "người trong họ cả". Một câu chuyện nhỏ kể lại ở bữa giỗ có thể làm rạn cả quan hệ hai nhà.
Khi người thân là người lớn tuổi hoặc đang cần thu nhập
Có hai hoàn cảnh hay gặp. Thứ nhất, người thân là người đã lớn tuổi, như bà dì hay bác gái, sang giúp vì vui và vì muốn gần con cháu. Thứ hai, người thân đang khó khăn, cần thu nhập, và nhà mình nhờ sang làm vừa có người giúp vừa giúp được họ.
Với người lớn tuổi, cần chú ý sức khoẻ: không giao việc nặng, việc trên cao, việc phải bê vác. Thống nhất giờ làm vừa phải, có giờ nghỉ, và để ý dấu hiệu mệt. Nếu thấy người thân khó thở, chóng mặt, đau ngực khi làm, cần cho nghỉ ngay và đưa đi khám; nếu nặng, gọi cấp cứu một một năm. Người lớn tuổi thường giấu mệt để khỏi phiền con cháu.
Với người thân đang cần thu nhập, trả công sòng phẳng và đúng hẹn quan trọng hơn bất cứ món quà nào. Tránh để họ cảm thấy đang nhận ơn. Nếu có thể, hỏi họ có muốn tự đóng bảo hiểm y tế hay bảo hiểm xã hội tự nguyện không và hỗ trợ một phần nếu nhà mình có điều kiện.
Trong cả hai trường hợp, quan hệ làm việc vẫn nên được ghi lại tối thiểu bằng một tin nhắn tóm tắt mức công và lịch làm, để sau này ai trong nhà cũng biết mà không phải hỏi lại.
Khi muốn dừng mà vẫn giữ tình thân
Chấm dứt với người thân là phần khó nhất. Lý do có thể là nhà không còn cần người, con đã lớn, ông bà đã mất, hoặc việc làm chưa hợp mà ngại nói. Dù lý do nào, nên báo sớm và nói trực tiếp, không nhờ người khác nói hộ, không để người thân tự đoán qua thái độ.
Cách nói nên đặt lý do vào hoàn cảnh nhà mình thay vì vào người thân: "nhà con giờ bọn trẻ đi học cả ngày, việc ít đi nhiều, con không dám giữ dì vất vả thêm". Kèm theo là tính nốt công đầy đủ, có thể thêm một khoản cảm ơn tuỳ khả năng, và lời mời sang chơi như trước.
Nếu việc dừng là do người thân làm chưa tốt, hãy thật lòng cân nhắc: đã góp ý rõ ràng chưa, đã cho thời gian sửa chưa. Nếu vẫn quyết dừng, giữ lời lẽ nhẹ nhàng, không kể lỗi ra ngoài họ hàng.
Nếu chẳng may có bất đồng về tiền công hay về cách chấm dứt mà không tự giải quyết được, nên nhờ một người lớn trong họ mà cả hai bên nể ngồi cùng. Trường hợp tranh chấp nghiêm trọng hơn, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết quyền và nghĩa vụ mỗi bên trước khi quyết định bước tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Người thân sang giúp việc nhà có cần trả công không?
Nếu người thân làm thường xuyên, có giờ giấc và làm việc như người giúp việc thì nên trả công rõ ràng, đúng hẹn. Nếu chỉ thỉnh thoảng sang giúp một tay thì có thể biếu quà theo dịp. Quan trọng là hai bên cùng hiểu một cách.
Trả công cho họ hàng giúp việc bao nhiêu là hợp lý?
Tham khảo mức công phổ biến cho việc tương tự ở khu mình, rồi hai bên thống nhất. Không nên trả quá thấp vì nghĩ là người nhà, cũng không cần trả quá cao gây áp lực. Ghi lại mức đã thống nhất bằng một tin nhắn.
Làm sao góp ý với người thân lớn tuổi khi việc làm chưa vừa ý?
Góp ý riêng, không nói trước mặt người khác, dùng cách hỏi ý thay vì phán xét, và nói về việc cụ thể chứ không nói về con người. Ghi nhận phần làm tốt trước khi nói phần cần sửa để người thân không tự ái.
Người thân giúp việc lâu dài có được coi là lao động giúp việc gia đình không?
Có thể, nếu làm thường xuyên theo sự sắp xếp của nhà và nhận tiền công đều đặn. Quan hệ họ hàng không tự động loại trừ quan hệ lao động. Nên tra quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn cho trường hợp cụ thể.
Muốn thôi nhờ người thân giúp việc thì nói thế nào cho khỏi mất lòng?
Báo sớm, nói trực tiếp, đặt lý do vào hoàn cảnh nhà mình, tính nốt công đầy đủ và có thể thêm một khoản cảm ơn. Mời người thân sang chơi như trước và tránh kể lỗi của họ ra ngoài họ hàng.