Người đỡ đần ông bà theo giờ là người đến nhà vài tiếng mỗi ngày hoặc vài buổi mỗi tuần để ở cạnh cụ, lo những việc sinh hoạt thường ngày: hâm hoặc nấu bữa nhẹ, dọn chỗ cụ ngồi, đưa cụ đi dạo, nhắc giờ ăn giờ nghỉ, trò chuyện và báo lại cho con cháu. Họ khác người chăm bệnh ở chỗ không làm việc chuyên môn: không cho thuốc, không thay băng, không tiêm truyền, không tự quyết chuyện sức khoẻ của cụ.
Nói gọn, người đỡ đần theo giờ là đôi mắt và đôi tay thay con cháu trong mấy tiếng nhà vắng người, còn người chăm bệnh hay điều dưỡng là người có nghề, làm việc theo chỉ định của bác sĩ. Hiểu đúng ranh giới này từ đầu thì nhà thuê giao việc đúng sức, người làm không bị đẩy vào việc mình không được học, và cụ được an toàn hơn.
Đỡ đần theo giờ gói gọn trong những việc gì
Trong phần lớn các nhà, người đỡ đần theo giờ được gọi đến vì một khoảng trống rất cụ thể: con cái đi làm từ sáng tới chiều, ông bà vẫn tự đi lại được nhưng chậm, hay quên, ăn uống thất thường hoặc buồn vì ngồi một mình cả ngày. Người đỡ đần lấp khoảng trống đó chứ không thay cả gia đình chăm cụ.
Việc của họ xoay quanh sinh hoạt: chuẩn bị bữa trưa hoặc bữa xế theo thực đơn nhà đã dặn, rót nước, nhắc cụ uống nước đều, dọn bàn ăn, giặt vài món đồ của cụ, lau dọn góc phòng cụ hay ngồi, đỡ cụ đứng lên ngồi xuống, đưa cụ đi vệ sinh nếu cụ còn tự làm được phần lớn, đi dạo quanh khu nhà, ngồi xem ti vi, nghe nhạc, đọc báo cho cụ nghe, trò chuyện. Cuối buổi họ ghi vài dòng hoặc nhắn tin cho con cháu: hôm nay cụ ăn được bao nhiêu, ngủ trưa mấy tiếng, có than đau ở đâu không, tâm trạng thế nào.
Một buổi thường từ hai tới bốn tiếng, có nhà cần mỗi ngày, có nhà chỉ cần vài buổi trong tuần vào hôm con cháu bận nhất. Điểm chung là việc nhẹ, lặp lại, cần sự kiên nhẫn và để ý hơn là cần kỹ thuật.
Đỡ đần theo giờ, chăm bệnh và điều dưỡng khác nhau thế nào
Ba kiểu người hay bị gọi chung là "người chăm ông bà", nhưng phạm vi việc và trách nhiệm khác nhau rõ. Bảng dưới là cách phân biệt thường gặp, mỗi nơi có thể gọi tên khác đi đôi chút.
| Kiểu người | Việc chính | Không nên giao |
|---|---|---|
| Người đỡ đần theo giờ | Bữa ăn, dọn dẹp quanh cụ, đi dạo, trò chuyện, nhắc giờ giấc, báo lại con cháu | Cho thuốc, tiêm, thay băng, chăm vết thương, đỡ người nằm liệt một mình |
| Người chăm bệnh có kinh nghiệm | Chăm người ốm nằm lâu: xoay trở, vệ sinh tại giường, ăn qua hỗ trợ theo hướng dẫn | Tự đổi thuốc, tự quyết chuyện điều trị |
| Điều dưỡng, kỹ thuật viên có chứng chỉ | Việc chuyên môn theo chỉ định bác sĩ: tiêm, truyền, thay băng, đo theo dõi | Việc nhà, chợ búa (không phải việc của họ) |
Ranh giới quan trọng nhất nằm ở chữ "chuyên môn". Hễ việc nào cần học nghề, cần chỉ định của bác sĩ hoặc sai một chút là ảnh hưởng sức khoẻ của cụ, thì đó không phải việc của người đỡ đần theo giờ, dù người ấy có nhiệt tình hay từng chăm người nhà mình. Gia đình cần người làm những việc đó thì hỏi cơ sở y tế nơi cụ khám để được giới thiệu người có nghề.
Nhà nào hợp thuê người đỡ đần theo giờ
Ông bà còn tự đi lại, tự ăn được. Đây là nhóm hợp nhất. Cụ chỉ cần người ở cạnh để không phải trèo lên ghế lấy đồ, không bỏ bữa, không ngồi im cả ngày. Vài tiếng có người là đủ đổi không khí trong nhà.
Cụ vừa ốm dậy, đang hồi sức. Sau đợt ốm, cụ yếu hơn thường lệ vài tuần. Người đỡ đần giúp bữa ăn, đỡ cụ đi lại trong nhà, báo lại nếu thấy cụ mệt hơn. Phần chăm sóc theo đơn vẫn do người nhà làm theo dặn của bác sĩ.
Con cháu ở xa, cụ sống riêng. Người đỡ đần ghé vài buổi một tuần, xem tủ lạnh còn gì, nấu vài bữa, nhắn tin cho con cháu. Nhiều nhà gọi đó là "có người ngó nhà giùm".
Cụ nằm liệt, cần xoay trở thường xuyên. Nhà này thường cần người chăm bệnh có kinh nghiệm hoặc nhiều người thay ca, chứ không chỉ một người theo giờ. Thuê người đỡ đần vẫn có ích cho việc nhà, nhưng đừng giao cho họ phần chăm người nằm một chỗ khi họ chưa được hướng dẫn.
Một buổi đỡ đần ba tiếng thường đi thế nào
Mỗi nhà một nếp, nhưng nhịp một buổi buổi sáng muộn sang trưa ở nhiều gia đình thường như sau. Đưa khung này cho người mới để họ hình dung, rồi sửa theo thói quen của cụ.
- Đến nơi, chào cụ, hỏi cụ ngủ đêm qua thế nào, nhìn qua xem cụ có gì khác hôm trước: mặt mũi, dáng đi, giọng nói.
- Đọc sổ hoặc tin nhắn con cháu để lại: hôm nay cụ có lịch gì, có món nào dặn nấu hay kiêng.
- Mở cửa cho thoáng, lau bàn ghế chỗ cụ hay ngồi, dọn lối đi cho khỏi vướng chân.
- Đưa cụ đi dạo quanh khu nhà hoặc ngồi ngoài ban công nếu trời đẹp, vừa đi vừa trò chuyện.
- Nấu hoặc hâm bữa trưa, ăn cùng hoặc ngồi cạnh cụ ăn, để ý cụ ăn được bao nhiêu.
- Dọn rửa, đưa cụ đi nghỉ trưa, kiểm tra lại bếp, cửa và ổ điện trước khi về.
- Ghi sổ bàn giao hoặc nhắn con cháu vài dòng ngắn, rồi chào cụ ra về đúng giờ đã hẹn.
Phần nhắc cụ uống thuốc, nếu nhà có giao, chỉ dừng ở mức nhắc theo hộp thuốc con cháu đã chia sẵn và ghi lại cụ đã uống hay chưa; người đỡ đần không tự lấy thuốc, không đổi liều.
Những hiểu lầm hay gặp khi thuê
"Thuê người theo giờ rồi thì con cháu yên tâm đi làm." Yên tâm hơn, nhưng không phải hết trách nhiệm. Người đỡ đần chỉ ở vài tiếng, phần còn lại trong ngày con cháu vẫn cần gọi điện hỏi thăm, sắp thuốc, đưa cụ đi khám định kỳ.
"Người từng chăm mẹ ruột chắc làm được mọi việc." Kinh nghiệm chăm người nhà quý thật, nhưng mỗi cụ một bệnh, một tính. Việc chuyên môn vẫn cần người có nghề, đừng để lòng tốt của người làm thay cho lời dặn của bác sĩ.
"Cứ thấy bận gì thì nhờ thêm việc đó." Nhờ dọn cả nhà, đi chợ cho cả gia đình, đón cháu đi học thì thời gian dành cho cụ bị chia nhỏ. Nên thoả thuận rõ phần việc của cụ là chính, việc khác chỉ làm khi còn thời gian.
"Cụ không nói gì nghĩa là cụ ổn." Người già nhiều khi ngại kêu. Người đỡ đần nên được dặn để ý những thay đổi nhỏ và báo lại, thay vì chờ cụ than.
Tìm người và mấy buổi đầu nên làm gì
Người đỡ đần tốt thường đến từ những nguồn gần: người quen giới thiệu, hàng xóm từng thuê người chăm cụ nhà họ, người đã giúp việc theo giờ cho nhà mình và muốn nhận thêm giờ. Dù tìm qua đâu, nên gặp mặt trước, hỏi người làm từng ở cạnh người lớn tuổi chưa, cụ nhà trước có bệnh gì, gặp chuyện bất ngờ thì họ đã xử lý thế nào. Câu trả lời cụ thể đáng tin hơn những lời hứa chung chung như "em chăm người già quen rồi".
Buổi đầu nên có con cháu ở nhà. Người nhà dẫn người làm đi một vòng: chỗ cụ ngồi, nhà vệ sinh, bếp, tủ đồ của cụ, chỗ để giấy tờ khám bệnh, cầu dao điện, khoá cửa. Giới thiệu người làm với cụ bằng tên gọi thân mật, nói rõ giờ người ấy sẽ đến mỗi ngày. Trong buổi đó, con cháu làm mẫu một lượt những việc quen: cụ ăn cháo hay cơm nát, cụ đứng dậy thì vịn chỗ nào, cụ nghe kém tai bên nào để ngồi phía bên kia.
Hai tuần đầu là thời gian thử cho cả ba phía: cụ có chịu người làm không, người làm có theo được nhịp của cụ không, nhà thuê có thấy yên tâm hơn không. Hết hai tuần, ngồi lại nói chuyện thẳng với người làm, sửa những chỗ chưa ổn, rồi mới tính chuyện làm lâu dài. Nếu cụ vẫn khó chịu ra mặt sau nhiều buổi, có khi chỉ là không hợp tính, đổi người là chuyện bình thường, không phải lỗi của ai.
Khi nào gọi cấp cứu, khi nào đưa cụ đi khám
Người đỡ đần không chẩn đoán, nhưng cần biết những lúc không được chờ. Nếu cụ ngã đập đầu, đột nhiên nói ngọng, méo miệng, yếu một bên tay chân, khó thở, đau thắt ngực, lơ mơ gọi không tỉnh hoặc co giật, người làm gọi ngay số cấp cứu một một năm, rồi gọi con cháu. Trong lúc chờ, để cụ nằm hoặc ngồi ở tư thế cụ thấy dễ chịu, không cho ăn uống, không tự cho uống thuốc gì.
Những dấu hiệu chậm hơn như cụ ăn kém mấy hôm liền, ngủ li bì bất thường, tiểu ít, sốt, ho kéo dài, vết thương lâu lành, đi lại loạng choạng hơn tuần trước thì người làm ghi lại và báo con cháu ngay trong ngày để gia đình đưa cụ đi khám. Ngưỡng nào là đáng lo với từng cụ thì nên hỏi bác sĩ đang theo dõi cụ, rồi chép lời dặn đó vào sổ để người đỡ đần đọc mỗi buổi.
Dán ở chỗ dễ thấy một tờ ghi tên cụ, năm sinh, bệnh đang theo dõi, nơi cụ hay khám và cách gọi con cháu theo thứ tự. Khi có chuyện, người làm không phải lục tìm, còn nhân viên cấp cứu có ngay thông tin cần.
Câu hỏi thường gặp
Người đỡ đần theo giờ có được cho ông bà uống thuốc không?
Chỉ nên dừng ở mức nhắc cụ uống theo hộp thuốc con cháu đã chia sẵn và ghi lại cụ đã uống hay chưa. Người đỡ đần không tự lấy thuốc, không đổi liều, không cho thêm thuốc ngoài đơn kể cả khi cụ kêu đau.
Thuê người đỡ đần theo giờ mỗi buổi bao lâu là hợp lý?
Nhiều nhà chọn từ hai tới bốn tiếng, rơi vào khung giờ con cháu vắng lâu nhất, thường là cuối buổi sáng sang trưa. Nếu cụ cần người cả ngày hoặc cả đêm thì nên tính chia ca hoặc người ở lại, đừng kéo dài một người theo giờ.
Người đỡ đần theo giờ khác người giúp việc bình thường thế nào?
Người giúp việc bình thường lo việc nhà cho cả gia đình. Người đỡ đần lấy cụ làm trung tâm: bữa của cụ, giấc của cụ, đi lại và tâm trạng của cụ. Việc nhà chỉ làm phần quanh cụ, trừ khi hai bên thoả thuận thêm.
Ông bà nằm liệt có thuê người đỡ đần theo giờ được không?
Được cho phần việc nhà và ngồi cạnh trò chuyện, nhưng việc xoay trở, vệ sinh tại giường, chăm vết loét nên giao cho người chăm bệnh có kinh nghiệm hoặc điều dưỡng theo hướng dẫn của bác sĩ. Một người theo giờ thường không đủ cho người nằm một chỗ.
Người đỡ đần cần biết những gì trước buổi đầu tiên?
Tên và thói quen của cụ, bệnh đang theo dõi, món kiêng, chỗ để đồ, cách gọi con cháu, khi nào gọi cấp cứu và những việc không được làm. Ghi tất cả vào một tờ giấy để ở chỗ dễ thấy là cách gọn nhất.
Có nên thuê người đỡ đần khi ông bà không muốn?
Nên trò chuyện với cụ trước, cho cụ chọn giờ và gặp người làm vài lần ngắn có con cháu ở nhà. Ép cụ nhận người lạ thường làm cụ căng thẳng, còn người làm thì khó làm việc khi cụ khó chịu ra mặt.