GiupSuc.comGiúp Sức
Thoả thuận, giấy tờ và quyền lợi

Lao động giúp việc gia đình theo pháp luật: nguyên tắc và văn bản hiện hành

Pháp luật lao động nhìn người giúp việc gia đình thế nào: hợp đồng, giờ làm, nghỉ ngơi, tiền lương, điều cấm, giúp việc theo giờ đứng ở đâu và cách tra văn bản.

Older Vietnamese man reading quietly in an armchair beside a bookshelf in a modest living room, seen from behind his shoulder, soft lamp light, calm evening mood

Pháp luật lao động Việt Nam coi người giúp việc gia đình là một nhóm lao động riêng, có phần quy định dành riêng: người làm thường xuyên các việc trong gia đình của một hộ, như nấu ăn, dọn dẹp, trông nom người già, trẻ nhỏ, chăm sóc vườn. Những nội dung chính là hình thức hợp đồng, thời giờ làm việc và nghỉ ngơi, tiền lương và cách trả, nghĩa vụ liên quan đến bảo hiểm, những hành vi chủ nhà không được làm và cách chấm dứt. Giúp việc theo giờ cho nhiều nhà có khi nằm trong khuôn này, có khi không, tuỳ cách làm thực tế.

Bài này viết ở mức nguyên lý để người thuê và người làm biết phải để ý điều gì. Bài không dẫn số điều, mức tiền hay mức phạt, vì các con số đó có thể thay đổi theo văn bản sửa đổi; muốn áp dụng cho trường hợp cụ thể thì tra văn bản đang có hiệu lực hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Ai được coi là lao động giúp việc gia đình

Theo cách hiểu chung của pháp luật lao động, lao động giúp việc gia đình là người làm công việc thường xuyên trong phạm vi gia đình của một hoặc nhiều hộ, có trả lương. Công việc gồm những việc quen thuộc: nấu ăn, giặt giũ, dọn dẹp nhà cửa, trông nom trẻ nhỏ, chăm sóc người già, người ốm trong nhà, làm vườn, lái xe cho gia đình, trông coi nhà cửa.

Hai chữ quan trọng ở đây là "thường xuyên" và "trả lương". Một người hàng xóm sang phụ nấu cỗ một lần, được biếu chút tiền, thì không phải là quan hệ lao động. Một người đến ba buổi mỗi tuần suốt cả năm, làm theo sự sắp xếp của chủ nhà và nhận tiền công đều đặn thì có nhiều dấu hiệu của quan hệ lao động giúp việc gia đình.

Cũng cần phân biệt với người làm cho cơ sở kinh doanh. Nếu gia đình có cửa hàng, quán ăn tại nhà và người làm phụ bán hàng, phụ bếp cho quán, thì phần việc đó là lao động cho hoạt động kinh doanh, không phải giúp việc gia đình. Nhiều nhà vừa ở vừa buôn bán dễ nhầm lẫn chỗ này; khi một người vừa nấu cơm cho nhà vừa phụ bán hàng, cách xác định quan hệ phức tạp hơn và nên hỏi người có chuyên môn.

Người giúp việc gia đình có thể là người ở lại nhà chủ hoặc người đến làm theo giờ rồi về. Việc ở lại hay không không tự nó quyết định họ có phải là lao động giúp việc gia đình hay không; điều được xem xét là tính thường xuyên, sự quản lý, sắp xếp của chủ nhà và việc trả lương.

Những nhóm nội dung chính mà quy định đặt ra

Hình thức hợp đồng. Quy định hiện hành có yêu cầu riêng về hình thức hợp đồng với lao động giúp việc gia đình, kèm các nội dung tối thiểu như công việc, thời hạn, tiền lương, thời giờ làm việc và nghỉ ngơi, chỗ ở nếu có. Nhà thuê nên tra văn bản để biết hợp đồng của mình cần có dạng nào.

Thời giờ làm việc và nghỉ ngơi. Người giúp việc gia đình có quyền được nghỉ trong ngày, nghỉ hằng tuần, nghỉ lễ Tết và nghỉ hằng năm theo cách quy định. Với người ở lại nhà chủ, chuyện "lúc nào cũng có mặt" rất dễ biến thành làm việc suốt ngày; quy định đặt ra để chặn điều đó.

Tiền lương và cách trả. Tiền lương do hai bên thoả thuận nhưng không thấp hơn mức tối thiểu theo quy định tại thời điểm trả, trả đầy đủ, đúng hạn, trực tiếp cho người làm. Mức tối thiểu thay đổi theo từng thời kỳ và vùng, nên phải tra con số đang áp dụng.

Bảo hiểm. Quy định hiện hành có nhắc nghĩa vụ của chủ nhà liên quan đến khoản bảo hiểm cho người giúp việc gia đình làm theo hợp đồng lao động. Cách thực hiện cụ thể và mức tính phải tra văn bản bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế đang có hiệu lực.

Chấm dứt hợp đồng. Mỗi bên có quyền chấm dứt theo các trường hợp và thời hạn báo trước mà luật định. Khi chấm dứt, các khoản còn nợ phải được thanh toán trong thời hạn quy định.

Những điều chủ nhà không được làm

Phần này áp dụng rộng, gần như với mọi quan hệ thuê người làm việc trong nhà, kể cả khi hai bên chưa chắc có phải là quan hệ lao động hay không. Đó cũng là những chuẩn mực tối thiểu của sự tử tế.

Chủ nhà không được ngược đãi, quấy rối, xúc phạm danh dự, nhân phẩm người làm, không được dùng vũ lực hay đe doạ để buộc họ làm việc. Chủ nhà không được giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người làm, không được buộc họ đặt cọc tiền hay tài sản để bảo đảm việc làm. Không được giao những việc không thuộc phạm vi công việc gia đình theo thoả thuận, như bắt người giúp việc đi làm cho cửa hàng, công ty của gia đình mà không có thoả thuận khác.

Chủ nhà cũng không được hạn chế quyền tự do đi lại, liên lạc của người làm, chẳng hạn khoá cửa không cho ra ngoài trong giờ nghỉ, thu điện thoại, cấm liên lạc với người thân. Những hành vi này, ngoài trách nhiệm theo pháp luật lao động, có thể còn dính tới trách nhiệm theo các luật khác.

Với người làm theo giờ, những tình huống hay gặp là bị giữ căn cước "cho chắc", bị yêu cầu đặt cọc chìa khoá, bị nhờ làm việc cho cơ sở kinh doanh của chủ nhà mà không tính thêm. Người làm có quyền từ chối những yêu cầu đó. Chủ nhà nếu muốn yên tâm thì có cách khác: xem giấy tờ để đối chiếu rồi trả lại ngay, hỏi người giới thiệu, làm thử vài buổi.

Nghĩa vụ của người giúp việc

Quan hệ lao động là quan hệ hai chiều. Người giúp việc gia đình có nghĩa vụ thực hiện đúng công việc đã thoả thuận, giữ gìn tài sản của nhà chủ, tôn trọng sinh hoạt riêng của gia đình. Khi làm hư hỏng, mất mát tài sản do lỗi của mình thì có thể phải bồi thường theo cách quy định, thường có xét tới mức độ lỗi và hoàn cảnh; chủ nhà không được tự ý trừ hết tiền lương để bù.

Người giúp việc cũng phải báo cho chủ nhà khi phát hiện nguy cơ tai nạn, cháy nổ, đe doạ đến tính mạng, sức khoẻ của những người trong gia đình, và có nghĩa vụ báo trước khi muốn nghỉ việc theo thời hạn đã thoả thuận hoặc theo quy định.

Ở chiều ngược lại, người giúp việc có quyền từ chối làm việc khi điều kiện làm việc đe doạ trực tiếp tính mạng, sức khoẻ của mình. Ví dụ bị yêu cầu trèo lên mái nhà lau máng nước khi trời mưa, hay tự sửa ổ điện đang chập. Thoả thuận tốt nên ghi rõ những việc như vậy là việc gọi thợ có nghề.

Biết rõ nghĩa vụ của mình giúp người làm tự tin khi trao đổi với chủ nhà, và giúp chủ nhà biết đâu là yêu cầu hợp lý. Phần lớn các gia đình chưa bao giờ đọc những quy định này, nên khi có bất đồng, mỗi bên dựa vào cảm nhận riêng về "lẽ thường"; một lần đọc qua nguyên tắc chung đã đủ để hai bên nói chuyện trên cùng một nền.

Giúp việc theo giờ đứng ở đâu trong bức tranh này

Đây là câu hỏi mà nhiều gia đình thuê giúp việc theo giờ thắc mắc nhất, và câu trả lời trung thực là: tuỳ. Quy định về lao động giúp việc gia đình có nhắc tới người làm cho một hoặc nhiều hộ, nên làm theo giờ không tự động nằm ngoài. Nhưng khi người làm tự đặt lịch, tự nhận việc từ nhiều nguồn, tự mang đồ nghề và tính tiền theo từng việc, thì quan hệ đó có nhiều nét của hợp đồng dịch vụ giữa hai bên dân sự hơn là quan hệ lao động.

Một trường hợp khác là người làm nhận việc qua nền tảng ghép việc. Khi đó có ba bên: gia đình, người làm và nền tảng. Quyền và nghĩa vụ của mỗi bên phụ thuộc nhiều vào điều khoản của nền tảng, và quy định với loại hình này đang được bàn thảo, có thể thay đổi. Người dùng nên đọc phần điều khoản trước khi đặt việc.

Với nhà thuê người cố định nhiều buổi mỗi tuần, cách an toàn nhất là coi như quan hệ có thể là quan hệ lao động và tìm hiểu nghĩa vụ tương ứng. Làm như vậy không mất gì nhiều mà tránh được rủi ro khi có tranh chấp. Còn với những nhà chỉ gọi người làm việc vặt lẻ vài lần một tháng, một thoả thuận rõ bằng tin nhắn thường đã đủ dùng.

Cách tra văn bản hiện hành và hỏi đúng chỗ

Quy định về lao động, bảo hiểm, tiền lương tối thiểu được sửa đổi khá thường xuyên. Đọc bài viết cũ hay lời truyền miệng dễ gặp con số đã hết hiệu lực.

  1. Tìm văn bản gốc: phần quy định về lao động giúp việc gia đình trong Bộ luật Lao động và nghị định hướng dẫn đi kèm. Đọc trên cổng thông tin văn bản pháp luật chính thức của Nhà nước, xem dòng tình trạng hiệu lực.
  2. Kiểm xem văn bản đó đã có văn bản sửa đổi, bổ sung hay thay thế chưa. Mức lương tối thiểu và quy định bảo hiểm đặc biệt hay thay đổi.
  3. Hỏi tại uỷ ban nhân dân xã, phường nơi cư trú hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh nếu cần hướng dẫn thủ tục.
  4. Với vụ việc cụ thể, như đang có tranh chấp tiền lương hay tai nạn, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý của Nhà nước nếu thuộc diện được trợ giúp.
  5. Ghi lại ngày mình tra cứu và tên văn bản, để lần sau biết thông tin đó cập nhật tới khi nào.

Khi có tranh chấp, hai bên nên tự thương lượng trước, có thể nhờ người giới thiệu hoặc tổ hoà giải ở cơ sở. Các con đường giải quyết chính thức như hoà giải viên lao động hay toà án có trình tự và thời hiệu riêng, cần tìm hiểu sớm để không lỡ thời hạn.

Câu hỏi thường gặp

Người giúp việc theo giờ có được coi là lao động giúp việc gia đình không?

Có thể có, có thể không. Nếu làm thường xuyên cho một hay vài hộ, theo sự sắp xếp của chủ nhà và nhận lương đều đặn thì nhiều khả năng được coi là lao động giúp việc gia đình. Nếu tự nhận việc lẻ, tính tiền theo từng việc thì gần với dịch vụ hơn. Nên hỏi luật sư cho trường hợp cụ thể.

Chủ nhà có được giữ căn cước của người giúp việc để yên tâm không?

Không nên và theo nguyên tắc của pháp luật lao động là không được giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân của người lao động. Chủ nhà có thể xem để đối chiếu, ghi lại thông tin cần thiết với sự đồng ý của người làm rồi trả lại ngay.

Tiền lương người giúp việc gia đình có mức tối thiểu không?

Có. Tiền lương do hai bên thoả thuận nhưng không được thấp hơn mức lương tối thiểu theo quy định tại thời điểm áp dụng. Mức này thay đổi theo thời kỳ và theo vùng, nên cần tra văn bản đang có hiệu lực trước khi thoả thuận.

Người giúp việc làm vỡ đồ thì chủ nhà có được trừ lương không?

Chủ nhà không nên tự ý trừ toàn bộ. Việc bồi thường thường xét theo mức độ lỗi, giá trị thiệt hại và hoàn cảnh, cách khấu trừ vào lương cũng có giới hạn theo quy định. Hai bên nên thoả thuận trước và hỏi luật sư khi thiệt hại lớn.

Muốn đọc quy định về lao động giúp việc gia đình thì tìm ở đâu?

Tìm phần quy định về lao động là người giúp việc gia đình trong Bộ luật Lao động và nghị định hướng dẫn, đọc trên cổng văn bản pháp luật chính thức và kiểm tình trạng hiệu lực. Cần hướng dẫn thì hỏi uỷ ban nhân dân xã, phường hoặc luật sư.

Có tranh chấp với người giúp việc thì nên làm gì trước?

Nên ngồi lại thương lượng, có thể nhờ người giới thiệu hoặc tổ hoà giải ở cơ sở. Giữ lại tin nhắn, sổ ghi công, giấy thoả thuận. Nếu không tự giải quyết được, tìm hiểu ngay các con đường chính thức vì có thời hiệu, và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138