Trước khi nhận một việc vặt, người làm nên hỏi đủ năm điều: việc cụ thể là gì, ở đâu và có gì khó, cần bao lâu, ai lo dụng cụ vật tư, và tiền công tính theo cách nào — rồi báo lại tiền công bằng lời rõ ràng, ghi vào tin nhắn trước khi bắt tay làm. Phần lớn chuyện cãi nhau giữa khách và người làm vặt không phải vì ai gian, mà vì hai bên hiểu một việc theo hai cách khác nhau.
Phần dưới đưa ra danh sách câu hỏi cho từng loại việc, cách xin xem trước bằng ảnh, cách báo công theo giờ hay theo việc, xử lý khi đang làm thì phát sinh, và những câu nói giúp giữ hoà khí khi hai bên chưa thống nhất. Bài không đưa con số tiền công nào; mức cụ thể nên hỏi ở chính khu mình ở.
Vì sao làm xong mới vỡ lẽ là chuyện hay gặp
Khách mô tả việc theo cách của người không làm việc đó hằng ngày. "Dọn giúp cái kho nhỏ" có thể là căn phòng mười mét vuông chất đồ tới trần. "Lắp giúp cái kệ" có thể là kệ sắt năm tầng, phải khoan tường bê tông. "Đi chợ hộ vài món" có thể là ba chợ khác nhau vì món nào cũng phải đúng chỗ quen. Khách không cố ý nói giảm, họ chỉ không hình dung hết.
Người làm thì nghe theo kinh nghiệm của mình và tự hình dung một việc khác. Hai bên gật đầu với một con số tiền công nhưng mỗi bên nghĩ tới một khối lượng việc khác nhau. Làm được nửa chừng mới thấy lệch, lúc đó người làm thấy thiệt, khách thấy bị đòi thêm, và dù giải quyết thế nào cũng còn chút khó chịu.
Cách phòng tránh không phức tạp: hỏi kỹ trước, xin xem ảnh hoặc xem tận nơi, báo tiền công rõ cách tính, ghi lại bằng tin nhắn. Tốn thêm mười phút lúc đầu thường đỡ được cả buổi khó xử lúc cuối. Khách quen dần cũng sẽ mô tả việc kỹ hơn khi biết người làm hay hỏi.
Năm nhóm câu hỏi trước khi nhận việc
Không cần hỏi máy móc hết mọi câu, nhưng nên đi qua đủ năm nhóm dưới đây. Ghi câu trả lời vào sổ hoặc ngay trong đoạn tin nhắn với khách.
- Việc cụ thể: làm gì, làm tới đâu thì xong; ví dụ dọn kho là chỉ sắp xếp hay cả mang đồ bỏ đi, lắp tủ là chỉ lắp hay cả bắt vít vào tường.
- Nơi làm: nhà tầng mấy, có thang máy không, chỗ đậu xe, có thú nuôi, có người già hay trẻ nhỏ ở nhà, có giờ nào phải giữ yên lặng.
- Khối lượng và độ khó: bao nhiêu món, kích thước, đồ nặng nhất cỡ nào, có phải trèo cao, có bụi bẩn lâu ngày không.
- Dụng cụ và vật tư: nhà có sẵn gì, mình mang gì, ai mua ốc vít, túi rác, hoá chất; nếu mình mua hộ thì thanh toán thế nào.
- Thời gian và tiền công: khách muốn làm lúc nào, cần xong trước giờ nào, tính theo giờ hay trọn việc, trả khi nào và bằng cách nào.
Với việc mình chưa làm bao giờ, thêm một câu: "Nhà mình đã từng nhờ ai làm việc này chưa, lần trước mất bao lâu?" Câu trả lời giúp mình ước lượng sát hơn.
Xin xem trước bằng ảnh hoặc tới tận nơi
Với việc vặt vừa và lớn, nên xin khách chụp vài tấm ảnh: toàn cảnh chỗ làm, món đồ chính, góc khó. Ảnh cho mình thấy nhiều hơn lời tả rất nhiều. Một tấm ảnh kho chụp từ cửa đã đủ để biết đó là việc hai giờ hay việc cả ngày, cần một người hay hai người, cần mang thêm găng tay, khẩu trang hay xe đẩy.
Lời nhắn mẫu: "Chị chụp giúp em vài tấm chỗ cần dọn, chụp từ cửa vào và chỗ đồ nhiều nhất, em xem để báo chị thời gian và tiền công cho sát ạ." Phần lớn khách vui lòng chụp, vì họ cũng muốn biết trước chi phí. Khách ngại chụp vì lý do riêng tư thì có thể hẹn qua xem trước vài phút, nhất là khi nhà gần.
Với khách quen, việc nhỏ quen thuộc, không cần làm phức tạp đến vậy. Nhưng với khách mới, việc lạ, việc có vẻ lớn, xem trước là bước đáng làm. Khi xem ảnh hay xem tận nơi, ghi lại những điểm khó thấy được, để lúc báo công có lý do cụ thể giải thích với khách.
Tính theo giờ hay trọn việc: chọn cách nào
Hai cách tính công phổ biến đều có chỗ hợp. Chọn theo loại việc và mức độ mình đoán trước được thời gian.
| Cách tính | Hợp với | Cần nói rõ |
|---|---|---|
| Theo giờ | Việc khó đoán khối lượng: dọn kho lâu năm, dọn sau sửa nhà, sắp xếp lại cả tủ đồ | Giờ bắt đầu, có tính tối thiểu số giờ không, giờ nghỉ có tính không, báo khách khi sắp hết giờ đã hẹn |
| Trọn việc | Việc rõ đầu cuối: lắp một chiếc tủ, khuân mười thùng đồ lên tầng, đi chợ theo danh sách | Việc tính là xong khi nào, phần nào không nằm trong giá trọn gói, phát sinh tính thế nào |
| Kết hợp | Việc có phần rõ, phần khó đoán: lắp tủ rồi dọn chỗ đặt tủ | Phần nào trọn gói, phần nào theo giờ, tổng ước chừng bao nhiêu |
Báo công nên nói cả cách tính lẫn con số ước chừng. Câu mẫu: "Việc này em tính theo giờ, em đoán khoảng ba tiếng, nếu quá thì em báo chị trước khi làm tiếp." Khách biết được đường đi của tiền công thì thấy yên tâm hơn một con số trọn gói không giải thích.
Ghi lại thoả thuận bằng tin nhắn
Không cần hợp đồng giấy cho một việc vặt, nhưng nên có một tin nhắn ghi gọn điều hai bên đã thống nhất. Tin nhắn mẫu: "Em xác nhận: chiều thứ Bảy hai giờ em qua dọn kho tầng ba nhà chị, sắp xếp lại và gom đồ bỏ ra cửa, chị lo túi rác. Em tính theo giờ, ước khoảng ba tiếng, quá giờ em báo chị trước. Chị trả sau khi xong ạ."
Tin nhắn như vậy có ba tác dụng. Một là cả hai cùng đọc lại, thấy chỗ nào hiểu khác thì sửa ngay trước khi làm. Hai là khi có phát sinh, quay lại xem đã thống nhất gì. Ba là tạo thói quen làm ăn rõ ràng, khách thấy người làm chuyên nghiệp và dễ giới thiệu cho người khác.
Nếu khách gọi điện thay vì nhắn, sau cuộc gọi vẫn nên nhắn lại một tin tóm tắt. Một số người làm quen chụp lại tin nhắn thoả thuận lưu vào một thư mục riêng theo tên khách. Việc nhỏ nhưng khi cần lại rất có ích, nhất là với khách chỉ gọi vài lần mỗi năm.
Đang làm thì phát sinh: xử lý thế nào
Dừng lại và báo ngay. Phát hiện việc lớn hơn dự kiến, cần thêm vật tư, cần thêm người thì dừng, chụp ảnh, nhắn hoặc gọi khách trước khi làm tiếp. Không làm tiếp rồi mới báo.
Đưa ra lựa chọn. Nói rõ hai ba cách: làm thêm và tính thêm giờ, hoặc chỉ làm phần đã hẹn và để phần còn lại buổi khác, hoặc khách gọi thợ chuyên cho phần khó. Để khách chọn.
Ghi lại thay đổi. Khách đồng ý thêm giờ, thêm việc thì nhắn lại một dòng xác nhận. Tới lúc tính tiền, hai bên cùng nhìn vào đó.
Không tự quyết thay khách. Thấy một món đồ hỏng, một chỗ cần sửa, đừng tự sửa rồi tính tiền. Có thể khách muốn để nguyên hoặc nhờ người khác.
Khách vắng nhà thì chờ trả lời. Nếu khách đi làm, chỉ để lại chìa khoá, hãy nhắn và chờ một khoảng hợp lý. Trong lúc chờ, làm tiếp phần việc đã thống nhất, không lấn sang phần phát sinh. Hết giờ mà khách chưa trả lời thì dừng đúng giờ hẹn, nhắn rõ phần đã xong và phần còn lại.
Phát sinh do chính mình. Nếu mình ước lượng sai vì làm chậm hay quên dụng cụ, đừng tính phần giờ đó cho khách. Nhận phần thiếu sót của mình là cách giữ uy tín rẻ nhất.
Khi hai bên vẫn chưa thống nhất về tiền công
Dù hỏi kỹ, đôi khi tới lúc tính tiền vẫn có chỗ lệch. Giữ giọng bình tĩnh, nhắc lại điều đã thống nhất trong tin nhắn, giải thích phần phát sinh bằng việc cụ thể. Câu mẫu: "Dạ lúc đầu mình hẹn ba tiếng, phần dọn thêm gác lửng chị đồng ý lúc bốn giờ, nên em tính thêm một tiếng ạ." Nói theo sự việc, không nói theo cảm xúc.
Nếu khách vẫn không đồng ý, có thể nhường một phần nhỏ để giữ hoà khí, nhất là với khách có triển vọng gọi lại, rồi rút kinh nghiệm cho lần sau. Nhưng nếu khách cố tình không trả công đã làm, hãy giữ lại tin nhắn, ảnh chụp, giờ giấc, và tìm cách nói chuyện qua người giới thiệu hoặc người có uy tín trong khu. Trường hợp số tiền đáng kể và kéo dài, nên tìm hiểu quyền lợi của mình theo quy định hiện hành, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Đừng to tiếng, đừng đăng chuyện lên nhóm cư dân bêu tên khách. Việc đó có thể khiến mình bị xem là gây rối và mất luôn những khách khác trong khu. Giữ bằng chứng và bình tĩnh luôn có lợi cho người làm hơn.
Sau mỗi lần lệch như vậy, nhìn lại xem mình đã bỏ sót câu hỏi nào lúc đầu. Có người làm vặt lâu năm ghi thêm vào sổ một dòng "lần sau nhớ hỏi" sau mỗi việc gặp rắc rối, dần dần danh sách câu hỏi của họ dài ra và những lần vỡ lẽ ít đi hẳn. Khách quen cũng học theo, mô tả việc kỹ hơn và gửi ảnh trước mà không cần nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Nhận việc vặt có cần báo tiền công trước khi làm không?
Nên báo trước, kể cả với khách quen. Nói rõ cách tính theo giờ hay trọn việc, con số ước chừng và khi nào trả. Báo trước giúp khách chủ động và tránh được phần lớn những lần cãi nhau lúc tính tiền.
Khách tả việc nhỏ nhưng đến nơi thấy rất lớn thì làm sao?
Dừng trước khi bắt tay, nói rõ khối lượng thật lớn hơn mô tả, đưa ra lựa chọn làm thêm giờ hoặc chỉ làm phần đã hẹn. Ghi lại lựa chọn của khách qua tin nhắn rồi mới làm tiếp.
Nên tính công việc vặt theo giờ hay trọn gói?
Việc khó đoán khối lượng như dọn kho, dọn sau sửa nhà nên tính theo giờ. Việc rõ đầu cuối như lắp một chiếc tủ, khuân số thùng đồ cụ thể có thể tính trọn việc. Dù cách nào cũng nói rõ phần nào không nằm trong đó.
Có cần làm giấy tờ thoả thuận khi nhận việc vặt không?
Thường không cần giấy tờ phức tạp. Một tin nhắn tóm tắt việc, giờ, cách tính tiền và khi nào trả là đủ cho phần lớn việc vặt. Việc lớn, kéo dài nhiều ngày thì nên ghi kỹ hơn.
Khách không trả đủ tiền công thì người làm vặt nên làm gì?
Bình tĩnh nhắc lại thoả thuận đã ghi, giải thích phần phát sinh. Không được thì giữ tin nhắn, ảnh chụp, nhờ người giới thiệu nói chuyện. Số tiền đáng kể thì tìm hiểu quy định hiện hành, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Mua vật tư hộ khách thì tính tiền thế nào?
Thống nhất trước khách trả trước hay hoàn lại sau, giữ hoá đơn hoặc chụp ảnh giá, ghi rõ tiền vật tư tách khỏi tiền công. Với món giá trị cao nên để khách tự mua hoặc chuyển tiền trước.