Ngày lễ, Tết và những hôm mưa bão nên có thoả thuận riêng, chốt từ trước: làm hay nghỉ, nếu làm thì tiền công như thường hay có cộng thêm, nếu nghỉ thì có tính công không. Với ngày lễ Tết, nhiều nhà cộng thêm một phần cho những buổi người làm phải bỏ ngày nghỉ chung. Với mưa bão, nguyên tắc đầu tiên là an toàn của người làm, không ép đi làm khi đường ngập hay có cảnh báo; chuyện tiền công tính sau và tính theo cách đã hẹn.
Bài này không đưa ra mức tiền cụ thể, cũng không thay cho quy định pháp luật về làm việc ngày lễ của người lao động, vốn có thể thay đổi theo từng thời kỳ. Các ví dụ chỉ dùng tỷ lệ hoặc "đơn vị" giả định để minh hoạ. Khi cần biết chính xác quy định, nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Vì sao công ngày lễ khác ngày thường
Ngày lễ và Tết là lúc người làm cũng có gia đình, có việc nhà mình, có mâm cơm phải về. Đi làm vào những ngày đó là họ bỏ ra một thứ quý hơn giờ công ngày thường. Ở nhiều ngành nghề, làm việc vào ngày nghỉ chung được trả cao hơn ngày thường; người giúp việc theo giờ thường thoả thuận riêng với từng nhà, nhưng tinh thần chung vẫn vậy.
Ngoài ra, việc ngày lễ thường nặng hơn. Trước Tết là dọn dẹp tổng, lau cửa kính, rửa bát đĩa ít dùng, lau bàn thờ, chuẩn bị đồ cúng. Sau ngày giỗ, ngày tiệc là cả núi bát đĩa và sàn nhà dính dầu mỡ. Một buổi ba tiếng ngày lễ có khi bằng hai buổi thường.
Cuối cùng là chuyện cung và cầu. Gần Tết ai cũng cần người, người làm có thể chọn nhà. Nhà nào chốt sớm, rõ ràng, đối xử sòng phẳng thì giữ được người; nhà nào để sát ngày mới hỏi thường phải tìm người lạ, hoặc chấp nhận mức công cao hơn hẳn.
Các kiểu thoả thuận ngày lễ, Tết thường gặp
Bảng dưới liệt kê những cách mà các gia đình hay chọn. Không có cách nào bắt buộc; điều cần là chọn một cách, nói rõ với người làm trước mùa lễ và giữ đúng lời.
| Kiểu thoả thuận | Cách làm | Hợp với |
|---|---|---|
| Nghỉ hẳn, không tính công | Người làm nghỉ các ngày lễ chung, không đi làm, không trả công buổi đó | Thuê theo buổi lẻ, chưa gắn bó lâu |
| Nghỉ hẳn, vẫn tính công | Người làm nghỉ nhưng nhà vẫn trả như buổi thường | Mối thuê lâu năm, trả theo tháng |
| Đi làm, cộng thêm một phần | Người làm đi làm ngày lễ, nhận thêm một phần so với ngày thường | Nhà cần người đúng dịp, người làm muốn có thêm thu nhập |
| Thuê thêm buổi trước Tết | Ngoài buổi định kỳ, thuê thêm buổi dọn lớn, tính theo giờ hoặc khoán | Nhà có việc dọn tổng cuối năm |
| Đổi ngày | Nghỉ ngày lễ, làm bù vào ngày khác | Hai bên đều linh hoạt giờ giấc |
Một số nhà kết hợp: nghỉ những ngày Tết chính có tính công, còn những buổi dọn lớn trước Tết thì thuê thêm và cộng một phần. Quan trọng là đừng để tới hôm hai mươi tám Tết mới bàn, lúc đó cả hai đều vội và dễ phật lòng nhau.
Mùa Tết: dọn nhà cuối năm và chuyện người làm về quê
Phần lớn người giúp việc theo giờ ở thành phố có quê ở tỉnh khác. Họ thường về quê từ vài ngày trước Tết và trở lại sau rằm tháng Giêng, có người lâu hơn. Nhà thuê nên hỏi sớm, khoảng một tháng trước Tết: chị định về ngày nào, ra ngày nào, trước khi về có làm được buổi dọn lớn không.
Buổi dọn lớn cuối năm nên tách riêng khỏi buổi định kỳ. Liệt kê rõ việc: lau cửa kính trong ngoài, lau quạt trần, giặt rèm, lau tủ bếp, lau bàn thờ theo cách nhà dặn, dọn ban công. Ước giờ theo cách chia nhỏ từng phần, thống nhất cách tính và mức cộng thêm nếu có. Những việc phải trèo cao ngoài ban công hay đụng tới điện thì gọi thợ có nghề, không giao cho người giúp việc.
Trong thời gian người làm về quê, nhà thuê tự lo hoặc tìm người tạm. Nếu tìm người tạm, nói rõ với người quen để họ không lo bị thay thế. Một câu nhắn như "Tết nhà em nhờ tạm người khác vài buổi, ra Giêng chị quay lại làm như cũ nhé" là đủ để người làm yên tâm về quê.
Mưa bão, ngập lụt: an toàn trước, tiền công sau
Không ép đi làm khi có cảnh báo. Khi có tin bão, mưa lớn, ngập sâu từ cơ quan chức năng, nhà thuê nên chủ động nhắn người làm nghỉ hoặc dời buổi. Một buổi dọn nhà không đáng để người làm lội nước hay đi xe máy dưới gió giật.
Người làm tự báo nghỉ vì thời tiết. Đây là lý do chính đáng. Nhà thuê không nên trách, cũng không nên coi là nghỉ không phép. Hai bên thống nhất dời buổi hay bỏ buổi đó.
Người làm đã đến rồi thì sao. Nếu trời chuyển xấu giữa buổi, để người làm về sớm khi đường còn đi được. Phần thời gian đã làm vẫn tính đủ; phần chưa làm thì tuỳ thoả thuận, nhưng không nên trừ khi người về sớm vì an toàn.
Việc sau bão. Dọn nhà sau ngập, sau dột là việc nặng, bẩn, có khi có rủi ro như điện rò, mảnh vỡ. Nhà thuê kiểm tra điện an toàn trước khi người làm vào, cung cấp găng tay, ủng, và tính việc này riêng, cao hơn buổi thường.
Tiền công những buổi nghỉ do thời tiết hoặc do nhà cho nghỉ
Có hai trường hợp nên phân biệt. Thứ nhất, nhà thuê chủ động cho nghỉ vì đi du lịch, vì có việc riêng, hay vì lo người làm đi đường không an toàn. Thứ hai, người làm chủ động xin nghỉ vì thời tiết, vì nhà họ bị ngập, vì đường không đi được.
Với trường hợp nhà thuê cho nghỉ, nhất là khi trả theo tháng và nghỉ báo gấp, nhiều nhà vẫn tính công buổi đó hoặc một phần, vì người làm đã giữ lịch cho nhà mình và khó nhận việc khác thay vào. Nếu báo trước đủ lâu, thường là vài ngày, thì việc không tính công dễ được chấp nhận hơn.
Với trường hợp người làm xin nghỉ, thường không tính công buổi đó, trừ khi hai bên có thoả thuận khác. Tuy vậy, với người làm lâu năm, gặp mưa bão lớn làm nhà họ hư hại, một khoản hỗ trợ nhỏ hay cho nghỉ có tính công vài buổi là cách giữ tình nghĩa mà nhiều gia đình lựa chọn. Điều đó không bắt buộc, nhưng người làm sẽ nhớ.
Chốt trước mùa lễ: năm việc nên làm
Khoảng một tháng trước Tết, hoặc vài tuần trước các kỳ nghỉ dài, nhà thuê và người làm nên dành vài phút để chốt những điều sau. Ghi lại trong tin nhắn để cả hai cùng xem.
- Người làm nghỉ từ ngày nào tới ngày nào, có về quê không.
- Những ngày nghỉ đó có tính công không, tính toàn bộ hay một phần.
- Trước kỳ nghỉ có buổi dọn lớn không, gồm những việc gì, tính thế nào.
- Nếu người làm đi làm vào ngày lễ, cộng thêm bao nhiêu phần so với ngày thường.
- Tiền công tháng có cuối năm thì trả vào ngày nào, có trả sớm trước khi người làm về quê không.
Câu cuối hay bị quên nhất. Người làm về quê cần tiền trước khi đi, nếu nhà vẫn trả theo lịch ngày cuối tháng mà ngày đó người làm đã ở quê thì họ phải đợi. Trả sớm vài ngày là một việc nhỏ mà người làm rất cảm kích.
Ngày giỗ, rằm, đám cưới trong nhà: những "ngày lễ riêng"
Ngoài lễ Tết chung, mỗi nhà còn có những ngày lễ riêng: giỗ ông bà, đầy tháng, thôi nôi, đám hỏi, tân gia. Đó là những ngày nhà cần người nhất, việc nhiều nhất, và cũng là lúc dễ xảy ra hiểu lầm về tiền công nhất. Chủ nhà nghĩ "nhờ thêm chút việc thôi", người làm thì phải đứng bếp, rửa cả trăm cái bát, dọn tới tối.
Với những ngày này, nên coi là một buổi riêng, không phải buổi định kỳ. Báo trước ít nhất một tuần, nói rõ việc: phụ bếp từ mấy giờ, có dọn mâm, rửa bát sau tiệc không, có ở lại tới khi khách về không. Thống nhất cách tính, theo giờ hoặc khoán cả buổi, và mức cộng thêm nếu là việc nặng. Nếu người làm chỉ quen dọn dẹp, không quen bếp núc, nên thuê thêm người nấu riêng thay vì dồn hết cho một người.
Ngày rằm, mùng một có nhà cần lau bàn thờ, thay nước, chuẩn bị đồ cúng. Việc này nhẹ nhưng cần đúng cách của từng nhà; nên làm mẫu một lần, ghi lời dặn vào bảng việc, và hỏi người làm có ngại việc này không trước khi giao.
Quà và lời cảm ơn khác với tiền công
Nhiều nhà có thói quen biếu người làm một món quà hoặc một phong bì dịp Tết. Đó là tấm lòng, không nên lẫn với tiền công. Khi đưa, nói rõ "đây là quà Tết nhà em gửi chị", để người làm không nhầm với tiền công các buổi dọn lớn, và cũng để nhà thuê không vô tình coi quà Tết là thay cho phần cộng thêm ngày lễ đã hứa.
Quà không cần đắt. Một túi đồ Tết, ít bánh kẹo cho con người làm, một lời chúc tử tế có khi còn được nhớ lâu hơn một khoản tiền. Điều quan trọng là quà đến từ sự quý trọng, không đến từ cảm giác phải đưa cho bằng nhà bên cạnh.
Với người làm mới chỉ được vài tuần trước Tết, một món quà nhỏ vẫn là cách chào năm mới dễ chịu, không cần so với người làm lâu năm. Còn với người làm đã gắn bó nhiều năm, ngoài quà, một lời cảm ơn cụ thể về những việc họ đã làm trong năm, như nhớ thói quen ăn uống của ông bà hay giữ nhà gọn những tuần cả nhà bận rộn, là điều họ mang về quê kể lại.
Câu hỏi thường gặp
Người giúp việc theo giờ làm ngày Tết có được trả thêm không?
Không có mức chung cho mọi nhà, nhưng nhiều gia đình cộng thêm một phần cho buổi làm vào ngày nghỉ chung vì người làm phải bỏ ngày nghỉ của mình và việc thường nặng hơn. Nên chốt trước mùa Tết. Muốn biết quy định pháp luật, tra văn bản hiện hành.
Mưa bão người giúp việc không đến được thì có trừ tiền không?
Thường không tính công buổi người làm nghỉ vì thời tiết, trừ khi có thoả thuận khác. Nhưng không nên trách hay coi là nghỉ không lý do. Nếu nhà thuê chủ động cho nghỉ vì lo an toàn, nhiều nhà vẫn tính công buổi đó.
Buổi dọn nhà cuối năm có nên tính riêng không?
Nên tính riêng, vì việc nhiều và nặng hơn buổi định kỳ. Liệt kê rõ việc, ước giờ theo từng phần, thống nhất cách tính và mức cộng thêm. Những việc trèo cao ngoài ban công hay đụng tới điện thì gọi thợ có nghề.
Người giúp việc về quê ăn Tết lâu thì có trả công không?
Tuỳ thoả thuận. Với mối thuê theo buổi, thường không tính các buổi nghỉ. Với mối thuê lâu năm trả theo tháng, nhiều nhà tính một phần hoặc vài ngày Tết chính. Nên nói rõ trước khi người làm về quê để hai bên cùng yên tâm.
Quà Tết cho người giúp việc có thay được tiền công ngày lễ không?
Không nên coi là thay thế. Quà Tết là tấm lòng, tiền công ngày lễ là phần đã thoả thuận cho việc làm. Khi đưa quà nên nói rõ đó là quà, tránh để người làm hiểu nhầm là tiền công các buổi dọn lớn.
Dọn nhà sau ngập có nên thuê người giúp việc theo giờ không?
Được, nhưng phải kiểm tra điện an toàn trước khi người làm vào, chuẩn bị găng tay, ủng và tính việc này riêng vì nặng và bẩn hơn. Những chỗ hư hại về điện, tường, trần thì gọi thợ có nghề xử lý trước.