Thuê người nấu mâm cỗ nhỏ tại nhà, khoảng hai đến năm mâm cho đám giỗ hay bữa Tết, là việc vừa sức một người nấu có kinh nghiệm cùng một hai người nhà phụ — miễn là chia việc rõ từ hôm trước, sơ chế xong trong ngày trước đó, và tính giờ ngược từ lúc dâng cỗ. Thiếu ba điều này, sáng ngày giỗ bếp sẽ rối, cỗ ra muộn, và người nấu bị trách vì những chuyện ngoài tầm tay.
Bài này không bàn chuyện nghi lễ hay bày mâm theo vùng miền — mỗi nhà một nếp. Phần dưới chỉ lo chuyện bếp núc: một người nấu kham nổi bao nhiêu, ai làm gì, tính giờ thế nào, và sau cỗ dọn dẹp ra sao.
Mâm cỗ nhỏ là bao nhiêu, một người nấu kham nổi không
Mâm cỗ gia đình thường có từ sáu đến mười món, tuỳ nếp nhà và vùng miền: món luộc, món xào, món nấu, món chiên, xôi, canh, đồ nguội. Hai mâm hay năm mâm thì số món vẫn vậy, chỉ khác lượng. Vì thế độ khó của một đám cỗ nằm ở số món nhiều hơn số mâm.
Một người nấu quen việc, có hai người nhà phụ nhặt rau, rửa bát, bày mâm, có thể làm trọn ba bốn mâm với tám món trong một buổi sáng, nếu đồ đã sơ chế từ hôm trước. Quá năm mâm, hoặc nhà muốn những món tốn công như nem rán, giò tự làm, canh măng ninh, thì nên tính hai người nấu, hoặc đặt sẵn vài món ở ngoài.
Một cách nhìn đơn giản: món nào cần đứng bếp liên tục trong lúc cỗ sắp dâng, như món chiên, món xào, thì chỉ làm được một hai món như vậy cho mỗi người nấu. Những món còn lại nên là món làm trước được: luộc, ninh, đồ nguội, xôi đồ sẵn. Chọn món theo nguyên tắc này thì một người nấu kham được nhiều hơn hẳn.
Chia việc bếp giữa nhà và người nấu
Bảng dưới là cách chia thường gặp ở các nhà thuê một người nấu cho ba bốn mâm. Đây là ví dụ, mỗi nhà điều chỉnh theo người có mặt.
| Việc | Người nấu | Người nhà |
|---|---|---|
| Lên danh sách món, lượng đồ | Góp ý lượng cho số mâm | Quyết món theo nếp nhà |
| Đi chợ | Mua đồ tươi nếu được giao | Mua đồ khô, đồ đặt trước, hoa quả, đồ lễ |
| Sơ chế hôm trước | Ướp, ninh nước dùng, luộc măng, đồ xôi nếu kịp | Nhặt rau, bóc hành tỏi, rửa bát đĩa ít dùng |
| Nấu sáng ngày cỗ | Đứng bếp chính các món nóng | Trông nồi luộc, canh xôi, chạy việc vặt |
| Bày mâm | Chia món, trang trí đĩa | Xếp bát đũa, chén nước chấm, mang mâm ra |
| Dọn sau cỗ | Rửa nồi chảo lớn, lau bếp nếu trong giờ | Rửa bát, chia đồ thừa, cất mâm |
Điều quan trọng nhất trong bảng là cột người nhà không để trống. Người nấu giỏi đến đâu cũng không thể vừa đứng bếp vừa rửa bát vừa bê mâm. Nhà nên chỉ định một người phụ chính ở trong bếp suốt buổi sáng, để người nấu luôn có người hỏi và người đỡ.
Tính giờ ngược từ lúc dâng cỗ
Cách tính giờ chắc nhất là bắt đầu từ giờ dâng cỗ hoặc giờ khách ngồi, rồi lùi dần. Ví dụ giả định với giờ dâng cỗ là mười giờ rưỡi sáng:
- Mười giờ rưỡi: mâm đã bày xong, món nóng vừa ra khỏi chảo.
- Mười giờ đến mười giờ rưỡi: chiên, xào các món cần nóng; chan canh; bày đĩa.
- Chín giờ đến mười giờ: luộc gà, chặt thịt, đổ xôi ra đĩa, thái giò chả.
- Tám giờ đến chín giờ: đun nước dùng, nấu canh, luộc rau, chuẩn bị nước chấm.
- Bảy giờ đến tám giờ: người nấu đến, xem lại đồ sơ chế, chia bếp, đun các nồi lớn.
- Chiều hôm trước: sơ chế, ướp, ninh, đồ xôi nếu nhà có nồi giữ ấm.
Nên cộng thêm ba mươi phút dự phòng cho những chuyện gần như chắc xảy ra ngày cỗ: khách đến sớm, thiếu đĩa, bếp ga yếu khi đun nhiều nồi một lúc. Người nấu có kinh nghiệm thường tự tính phần dự phòng này, nhưng nhà thuê nên nói rõ giờ dâng cỗ là giờ cứng hay có thể lùi.
Sơ chế trước một ngày: phần quyết định cỗ có kịp không
Phần lớn món cỗ có thể làm trước một nửa. Thịt có thể ướp từ chiều hôm trước, măng khô ngâm từ hai ba hôm trước rồi luộc kỹ, nước dùng ninh buổi tối, nem cuốn sẵn cất ngăn mát. Hành tỏi bóc sẵn, rau thơm nhặt sẵn để trong hộp có khăn ẩm. Sáng hôm sau chỉ còn khâu nấu chín và bày.
Nếu thuê người nấu cả chiều hôm trước, nên tính đó là một buổi làm riêng, có giờ bắt đầu, giờ kết thúc, có tiền công riêng. Nhiều nhà chỉ thuê buổi sáng ngày cỗ rồi bất ngờ khi người nấu nói không kịp, vì phần sơ chế không ai làm. Nếu nhà tự sơ chế, cần hỏi người nấu từ trước: món nào cần ướp kiểu gì, thái cỡ nào, để sáng hôm sau người nấu không phải làm lại.
Đồ sơ chế cất qua đêm phải đậy kín, để ngăn mát, tách đồ sống khỏi đồ chín. Đám giỗ mùa nóng, tủ lạnh nhà thường không đủ chỗ cho đồ của bốn mâm; có thể mượn thêm thùng giữ lạnh với đá, hoặc chia việc để đồ dễ hỏng mua sáng sớm hôm sau.
Bếp đông người ngày cỗ: giữ trật tự và an toàn
Ngày cỗ, gian bếp vốn chỉ quen một người đứng bỗng có bốn năm người ra vào, thêm trẻ con chạy quanh và khách ghé xem. Mấy quy ước nhỏ dưới đây giúp bếp chạy được mà không ai bị bỏng hay va vấp:
- Một người đứng bếp chính quyết định thứ tự món; người phụ hỏi trước khi tự ý nhấc nồi, đổi lửa.
- Nồi to, chảo dầu nóng đặt ở họng bếp phía trong, quay cán vào trong, không để thò ra lối đi.
- Kê thêm bếp phụ ở chỗ thoáng, xa rèm cửa và đồ dễ cháy; tắt hẳn khi không dùng.
- Bình ga kiểm trước một ngày; nếu nghe mùi ga lạ thì tắt bếp, mở cửa, không bật công tắc điện, gọi thợ có nghề kiểm tra.
- Trẻ con không vào khu bếp đang đun nấu; giao một người lớn trông các cháu ở phòng khác.
- Lối đi từ bếp ra chỗ bày mâm để trống, lau ngay chỗ nước hay mỡ rơi xuống sàn.
- Dao sắc để một chỗ cố định, không để lẫn trong chậu rửa ngập nước.
Người nấu thuê thường là người có kinh nghiệm bếp đông nhiều nhất trong nhà lúc đó. Nhà thuê nên nói trước với mọi người trong nhà rằng hôm nay người nấu là người chỉ huy trong bếp, mọi người nghe theo thứ tự việc người ấy đặt ra. Một câu nói trước như vậy tránh được cảnh mỗi người một ý, nồi này chưa xong đã bị nhấc ra cho nồi khác.
Món nào nên giao người nấu, món nào nhà giữ
Món có công thức riêng của nhà thì nhà giữ. Món mà bà hay mẹ vẫn làm, cả họ quen vị, như canh măng hay món nem theo cách nhà mình, thì người nhà nên làm hoặc đứng cạnh chỉ. Người nấu thuê giỏi đến mấy cũng khó làm đúng vị nhà trong một buổi.
Món tốn sức đứng bếp giao người nấu. Món chiên rán, xào nhiều mẻ, luộc gà, đồ xôi số lượng lớn là việc người nấu thuê làm nhanh và đều tay hơn người nhà ít đứng bếp.
Món có thể đặt ngoài thì cân nhắc đặt. Giò chả, bánh chưng, đồ nguội chế biến sẵn nhiều nhà đặt mua, đỡ cho bếp nhà cả buổi. Mua ở chỗ quen, có nguồn rõ ràng.
Đồ chấm, đồ nhúng chuẩn bị trước. Nước chấm, muối tiêu chanh, rau sống là phần nhỏ nhưng hay bị quên đến phút cuối. Giao cho một người nhà làm xong từ sớm.
Thuê người nấu dịp Tết: hẹn sớm và nói rõ tiền công
Dịp cận Tết và mấy ngày đầu năm, người nấu theo giờ thường kín lịch rất sớm vì nhiều nhà cùng có cỗ tất niên, cỗ cúng, cỗ mời khách. Người nấu quen cũng có thể về quê ăn Tết. Nhà nào cần người nấu dịp này nên hẹn trước vài tuần, xác nhận lại giờ giấc vài ngày trước, và có phương án dự phòng nếu người nấu báo bận đột xuất.
Tiền công ngày Tết thường cao hơn ngày thường; đó là thông lệ ở nhiều nơi chứ không phải người nấu đòi thêm vô lý. Cách tính cụ thể, mức chênh bao nhiêu, mỗi khu một khác — nên hỏi rõ khi hẹn, đừng để đến lúc trả tiền mới bàn. Nếu buổi nấu kéo dài hơn dự kiến vì nhà thêm món hay khách đến muộn, phần quá giờ cũng nên tính sòng phẳng.
Một lời mời ăn cùng mâm, hay phần cỗ gói mang về cho gia đình người nấu, là cử chỉ được nhiều người làm trân trọng, nhất là ngày Tết. Đó không thay cho tiền công, nhưng là thứ giữ được người nấu tốt quay lại năm sau.
Sau cỗ: dọn bếp, chia đồ thừa và cất đồ
Dọn sau cỗ thường tốn thời gian ngang với nấu. Nồi to, chảo dầu, bát đĩa cả chục mâm, rác thải nhiều hơn mọi ngày. Nên thống nhất từ đầu người nấu ở lại dọn đến đâu: rửa nồi chảo lớn và lau bếp là phần hợp lý, còn bát đĩa của khách thì người nhà cùng làm. Nếu muốn người nấu ở lại dọn hết, tính thêm giờ.
Đồ ăn thừa sau cỗ nên chia ngay khi mâm vừa dọn xuống, không để nguyên trên mâm cả buổi chiều. Món còn nguyên đĩa, chưa ai gắp, có thể cất lạnh dùng tiếp; đồ đã gắp dở trên mâm khách nên ăn sớm hoặc bỏ. Canh, món có nước nên đun sôi lại trước khi cất. Cất từng món vào hộp riêng có nắp, đừng dồn chung một nồi.
Cuối cùng là kiểm lại đồ mượn: mâm, nồi, bếp phụ, thùng đá mượn hàng xóm hay họ hàng. Ghi lại ngay trong ngày để trả đúng người. Người nấu thuê nếu mang theo dao hay nồi riêng cũng cần được trả lại đủ trước khi về.
Câu hỏi thường gặp
Một người nấu có làm nổi bốn mâm cỗ không?
Làm được nếu đồ đã sơ chế từ hôm trước, có một hai người nhà phụ việc, và số món đứng bếp liên tục không quá nhiều. Quá năm mâm hoặc nhiều món tốn công thì nên thuê thêm người hoặc đặt sẵn vài món.
Có cần thuê người nấu từ chiều hôm trước không?
Nên thuê nếu nhà không tự sơ chế được. Ướp thịt, ninh nước dùng, luộc măng, đồ xôi làm từ chiều hôm trước giúp sáng ngày cỗ chỉ còn nấu chín và bày. Buổi chiều đó tính là một buổi làm riêng.
Tính giờ nấu cỗ thế nào cho kịp?
Bắt đầu từ giờ dâng cỗ hoặc giờ khách ngồi rồi lùi dần: món chiên xào làm cuối, món luộc và canh làm trước đó, nước dùng và sơ chế làm hôm trước. Cộng thêm khoảng ba mươi phút dự phòng.
Tiền công nấu cỗ ngày Tết có cao hơn ngày thường không?
Thường là có, đây là thông lệ ở nhiều nơi. Mức chênh khác nhau theo khu vực, nên hỏi rõ cách tính khi hẹn người nấu, kể cả phần quá giờ và phần dọn dẹp sau cỗ.
Món cỗ theo công thức riêng của nhà có nên giao người nấu không?
Nên để người nhà làm hoặc đứng cạnh hướng dẫn. Người nấu thuê khó làm đúng vị riêng của nhà trong một buổi; giao cho họ các món tốn sức đứng bếp như chiên, xào, luộc gà thì hợp hơn.
Đồ ăn thừa sau cỗ nên cất thế nào?
Chia ngay khi dọn mâm, món còn nguyên cất lạnh trong hộp riêng có nắp, món có nước đun sôi lại trước khi cất, đồ đã gắp dở nên ăn sớm. Không để nguyên mâm ở nhiệt độ phòng cả buổi.