Khi hỏi chủ nhà cũ của người giúp việc, hãy xin phép người làm trước, rồi hỏi những câu về việc cụ thể: họ làm cho nhà bao lâu, những việc gì, giữ giờ ra sao, xử lý thế nào khi có chuyện như vỡ đồ hay ốm phải nghỉ, và vì sao hai bên thôi. Lời nhận xét đáng tin là lời kể được chuyện thật, có cả điểm tốt lẫn điểm chưa tốt; lời khen hay chê chung chung thì cần đọc kỹ hơn.
Hỏi chủ nhà cũ là bước kiểm có giá trị nhất mà ít nhà làm, vì ngại hoặc không biết hỏi gì. Bài này đưa ra cách xin phép, bộ câu hỏi, cách đọc giữa các dòng và giới hạn của bước kiểm này.
Vì sao bước này đáng làm
Người giúp việc tự kể về mình, lời giới thiệu của người quen hay điểm đánh giá trên ứng dụng đều có giới hạn. Người làm kể điều tốt, người quen có khi chỉ biết sơ, điểm đánh giá thì gom từ nhiều lần làm lẻ. Chủ nhà cũ là người đã thấy người làm hằng tuần, trong nhiều tháng, qua những ngày thuận lợi lẫn những ngày có chuyện.
Một cuộc gọi năm phút với chủ nhà cũ có thể cho biết những điều không ai khác nói: người làm có hay đổi lịch phút chót không, có giữ đúng những thoả thuận nhỏ không, có điều gì nhà cũ phải nhắc đi nhắc lại. Những điều này quyết định chuyện hai bên có làm với nhau lâu dài được hay không, hơn là tay nghề ở một buổi thử.
Bước này đặc biệt cần với việc lâu dài có giao chìa khoá, việc đỡ đần ông bà, hay khi nhà có nhiều đồ quý. Với việc lẻ một lần thì thường không cần làm kỹ đến vậy.
Xin phép người làm trước khi hỏi
Đừng tự đi tìm chủ nhà cũ sau lưng người làm. Hỏi thẳng trong cuộc gọi đầu hoặc sau buổi thử: "Chị có thể cho em xin cách liên lạc một nhà chị đã làm hoặc đang làm để em hỏi thăm không?" Người làm tử tế thường sẵn lòng, có khi còn chủ động báo trước với nhà đó.
Nếu người làm ngần ngại, hỏi nhẹ lý do. Có thể nhà cũ đã chuyển đi, đã mất liên lạc, hay hai bên chia tay không vui vì chuyện không phải lỗi của người làm. Lý do hợp lý thì xin một nhà khác, hoặc người quen nào đã biết họ đủ lâu. Nếu người làm không đưa được bất kỳ ai để hỏi, và cũng không giải thích được vì sao, đó là điều cần cân nhắc.
Xin phép trước còn là cách tôn trọng người làm. Họ biết nhà thuê làm việc minh bạch, và nhà thuê cũng tránh được tình huống khó xử khi người làm biết mình bị hỏi dò mà không được báo.
Tám câu nên hỏi chủ nhà cũ
Khi gọi, tự giới thiệu ngắn, nói rõ người làm đã đồng ý cho hỏi, và hứa chỉ mất vài phút. Các câu dưới đây hỏi về việc, không hỏi chuyện riêng.
- "Chị ấy làm cho nhà anh chị bao lâu, mấy buổi mỗi tuần?" — để biết lời nhận xét dựa trên bao nhiêu thời gian.
- "Chị ấy làm những việc gì cho nhà mình?" — xem có giống việc nhà mình sắp giao không.
- "Chị ấy có hay đến muộn, đổi lịch hay nghỉ đột xuất không, nếu có thì báo trước thế nào?"
- "Có lần nào có chuyện như làm vỡ đồ, quên việc, nấu hỏng món không, chị ấy xử lý ra sao?"
- "Nhà mình có phải nhắc đi nhắc lại điều gì không?"
- "Nhà mình có giao chìa khoá hay để chị ấy ở nhà một mình không, anh chị có yên tâm không?"
- "Vì sao hai bên thôi làm?" — hỏi nhẹ, chấp nhận câu trả lời ngắn.
- "Nếu cần người lần nữa, anh chị có mời chị ấy lại không?" — câu cuối này thường nói lên tất cả.
Câu "có mời lại không" là câu đáng nghe nhất. Một tiếng "có ngay" không ngập ngừng đáng giá hơn nhiều lời khen. Một câu trả lời vòng vo, kiểu "cũng tuỳ", thì nên hỏi thêm một câu xem điều gì làm họ phân vân.
Đọc lời khen chung chung
Nhiều chủ nhà cũ chỉ nói "tốt lắm, thật thà lắm, em cứ nhận đi". Lời này có thể thật lòng, nhưng không cho biết gì cụ thể. Lý do có thể là họ ngại nói điều chưa tốt, có thể họ chỉ thuê người làm một thời gian ngắn, cũng có thể họ không để ý nhiều.
Gặp lời khen chung chung, hỏi thêm một câu cụ thể: "Anh chị nhớ một lần nào chị ấy làm điều gì khiến anh chị thấy yên tâm không?" Người biết rõ sẽ kể được ngay: lần chị ấy nhặt được tiền dưới gầm giường và để lên bàn, lần ông ngã chị ấy gọi ngay cho con cháu, lần mất điện chị ấy tự dọn tủ đông. Người không kể được chuyện nào thì có lẽ không biết đủ để nhận xét.
Cũng để ý cách họ nói về người làm. Người gọi tên, kể chuyện như kể về người quen thân thường là quan hệ lâu và tốt. Người nói xa cách, dè dặt có khi đang giữ ý điều gì đó.
Đọc lời chê nặng tay
Ngược lại, có chủ nhà cũ chê rất nặng. Trước khi tin hoàn toàn, nhớ rằng mọi chuyện chia tay đều có hai phía. Một nhà quá khắt khe, giao việc không rõ, trả công chậm cũng có thể khiến người làm tốt bỏ đi trong không vui, rồi bị kể lại theo một chiều.
Gặp lời chê, hỏi cụ thể đã xảy ra chuyện gì, khi nào, người làm giải thích ra sao. Nếu chuyện là khác biệt cách làm, như dọn kiểu khác, nấu khẩu vị khác, thì không nhất thiết liên quan tới nhà mình. Nếu chuyện liên quan tới trung thực, an toàn, như mất đồ có bằng chứng rõ, bỏ mặc người già khi có chuyện, thì cần nghiêm túc cân nhắc, và có thể hỏi lại người làm về chuyện đó một cách bình tĩnh.
Một lời chê không nên tự động loại người làm, nhưng cũng không nên phớt lờ. Cân nó cùng các nguồn khác: lời của nhà khác, buổi thử, cuộc gọi. Nếu chỉ một nhà chê mà ba nhà khen cụ thể, bức tranh rõ ràng khác với khi cả ba nhà đều ngập ngừng.
Những điều không nên hỏi chủ nhà cũ
Mục đích là biết người làm làm việc thế nào, không phải đào bới đời tư. Các câu dưới đây nên tránh, vừa để tôn trọng người làm, vừa vì chủ nhà cũ thường không muốn trả lời.
- Chuyện gia đình, chồng con, quê quán của người làm.
- Tiền công nhà cũ trả bao nhiêu. Đây là chuyện giữa hai bên, và mức của nhà mình thoả thuận riêng.
- Chuyện sức khoẻ riêng của người làm.
- Những tin đồn nghe từ người khác mà chủ nhà cũ không tự chứng kiến.
- Chuyện riêng của nhà cũ, như vì sao nhà họ không cần người nữa nếu họ không muốn kể.
Khi gác máy, cảm ơn chủ nhà cũ và hứa giữ kín những gì họ chia sẻ. Đừng kể lại với người làm rằng nhà cũ đã nói gì chê họ, trừ khi cần hỏi lại một chuyện cụ thể, và khi đó hỏi theo cách không làm lộ ai nói gì.
Khi người làm đến từ ứng dụng hoặc trung tâm
Người nhận việc qua ứng dụng ghép việc thường không có chủ nhà cũ để gọi, vì mỗi lần làm cho một nhà khác nhau. Thay vào đó là phần nhận xét của khách trên ứng dụng. Đọc phần này theo cùng nguyên tắc: lời kể cụ thể đáng tin hơn lời khen ngắn, và nên đọc cả những nhận xét điểm thấp để xem chuyện gì đã xảy ra, người làm có trả lời lại không, trả lời ra sao.
Nếu người làm đã nhận lịch cố định với vài nhà qua ứng dụng, có thể hỏi họ cho phép liên lạc với một nhà trong số đó, y như với người làm tự do. Một số người làm lâu năm trên ứng dụng vẫn giữ quan hệ tốt với khách quen và sẵn lòng giới thiệu.
Với người làm qua trung tâm, hỏi trung tâm xem người đó đã làm cho bao nhiêu gia đình, có nhà nào phản ánh gì không, trung tâm đã kiểm những giấy tờ nào. Trung tâm làm ăn đàng hoàng thường có ghi chép và trả lời được. Trung tâm chỉ nói chung chung "người của bên em đều tốt" mà không đưa được thông tin gì thì nhà thuê nên tự kiểm thêm, đừng dựa hoàn toàn vào lời cam kết.
Dù nguồn nào, mục đích vẫn là nghe từ người đã thấy người làm làm việc nhiều lần, chứ không chỉ một lần.
Giới hạn của bước kiểm này
Lời chủ nhà cũ là một nguồn, không phải phán quyết. Người làm có thể hợp với nhà này mà không hợp nhà kia, có thể thay đổi theo thời gian, theo hoàn cảnh. Một người bị nhà cũ chê vì chậm có khi rất hợp với nhà có ông bà, nơi sự chậm rãi lại là điều cần.
Bước kiểm này cũng không thay được những việc khác: buổi làm thử có người nhà ở nhà, cất đồ quý trong những tuần đầu, thoả thuận rõ ràng về việc và tiền công. Kết hợp tất cả mới giúp nhà thuê yên tâm thật sự.
Và nên nhớ chiều ngược lại. Khi một ngày nào đó người làm thôi làm cho nhà mình và nhà khác gọi hỏi, hãy nhận xét công bằng, cụ thể, có cả điểm tốt và điểm chưa tốt, như chính mình mong nhận được. Người làm trong khu sống nhờ tiếng tăm, một lời nhận xét công bằng là cách giữ chữ tín cho cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xin phép người giúp việc trước khi hỏi chủ nhà cũ không?
Có. Hỏi thẳng người làm xem có thể cho cách liên lạc một nhà đã làm không. Xin phép trước là tôn trọng người làm, và nhà thuê tránh được chuyện khó xử nếu người làm biết mình bị hỏi dò sau lưng.
Hỏi chủ nhà cũ của người giúp việc những gì?
Hỏi làm bao lâu, việc gì, giữ giờ thế nào, xử lý ra sao khi có chuyện như vỡ đồ hay nghỉ đột xuất, có phải nhắc đi nhắc lại điều gì không, vì sao thôi và có mời lại không. Tránh hỏi chuyện riêng của người làm.
Chủ nhà cũ chỉ khen chung chung thì có tin được không?
Chưa đủ để tin hẳn. Hỏi thêm một chuyện cụ thể khiến họ thấy yên tâm. Người biết rõ sẽ kể được ngay một tình huống thật; người không kể được chuyện nào thì có lẽ không biết đủ để nhận xét.
Chủ nhà cũ chê người giúp việc thì có nên loại ngay không?
Không nên loại ngay. Hỏi cụ thể đã xảy ra chuyện gì và cân cùng các nguồn khác. Khác biệt cách làm thì có thể không liên quan tới nhà mình; chuyện trung thực hay an toàn thì cần cân nhắc nghiêm túc.
Người giúp việc không đưa được ai để hỏi thì sao?
Hỏi nhẹ lý do. Nếu là người mới vào nghề hoặc nhà cũ đã chuyển đi thì có thể chấp nhận, thay bằng buổi thử kỹ hơn và người quen biết họ lâu. Nếu không có ai và không giải thích được, đó là điều cần cân nhắc.
Có nên hỏi chủ nhà cũ trả người giúp việc bao nhiêu không?
Không nên. Tiền công là thoả thuận riêng giữa hai bên, chủ nhà cũ thường ngại trả lời và người làm có thể thấy bị xâm phạm. Muốn biết mặt bằng thì hỏi chung hàng xóm về mức đang phổ biến trong khu.